Beslenme alışkanlık-larından uyku nizamına kadar günlük hayattaki birçok alışkanlığın karaciğeri direkt etkilediğini belirten Gastroenteroloji Uzmanı Dr. Ayşegül Öziş, karaciğer işlevlerini muhafazaya yardımcı
olabilecek tavsiyeler paylaştı…
Birçok yaşamsal misyonu var
Yaklaşık 1,5 kilogram tartısındaki karaciğer, bedenin en büyük iç organıdır ve çok sayıda yaşamsal vazife üstlenir. Alkol, ilaçlar ve toksinleri etkisizleştirerek ziyanlı maddelerin idrar yahut safra yoluyla atılmasını sağlar. Kanın pıhtılaşması ve sıvı istikrarının korunması için gerekli proteinleri üretir. Yağların ve yağda çözünen vitaminlerin sindirim ve emilimine yardımcı olan safrayı üretir. Fazla glikozu depolar, gerektiğinde güç için yine şekere dönüştürür; demir ve kimi vitaminleri de depolar. Yağ metabolizmasında sentez, depolama ve işlenme süreçlerinde rol oynar. Böylelikle besin alımının azaldığı devirlerde bedenin temel fonksiyonlarının sürdürülmesine katkıda bulunur.
7-9 saat gece uykusu şart
Yetişkinlerin birçoklarında gece 7-9 saat uyumak ve yatış kalkış saatlerini mümkün olduğunca tertipli tutmak faydalıdır. Uyku, iştah ve kan şekeri tertibini etkileyen günlük ritmin bir modülüdür. Yetersiz ve sistemsiz uyku, vakitle iştah denetiminin bozulmasına, insülin direncinin artmasına ve kilo alımına taban hazırlayabilir.
Bu süreç obezite ve metabolik sendrom riskini artırabilir; her ikisi de karaciğer yağlanmasının değerli sebepleri arasındadır. Tertipli uyku, sağlıklı beslenme ve hareketle birlikte karaciğer sıhhatinin koruyucularından biridir.
Testlerle takip edilmeli
Karaciğer hastalıkları belirti vermeden ilerleyebildiği için gerekli testler ihmal edilmemelidir. Testler; diyabet, fazla kilo, alkol ve ilaç kullanımı, aile hikayesi ve evvelki sonuçlara nazaran belirlenir. Herkes için zarurî bir yıllık test paketi yoktur. Denetim aralığını riskler ve bulgular belirler; bilinen hastalık yahut olağandışı sonuçlar daha yakın takip gerektirebilir. Bilhassa diyabeti ya da saptanmış karaciğer yağlanması olanlar kıymetlendirme için belirti beklememelidir. Bilhassa karaciğer testlerinde tekrarlayan yükseklik, sarılık, karında şişlik, açıklanamayan kaşıntı yahut koyu renkli idrar üzere şikâyetler varsa gastroenteroloji uzmanına başvurul-malıdır. En gerçek yaklaşım, şahsî risklerin bir doktor tarafından değerlendirilmesidir. Ayrıyeten, her yetişkinin hayatında en
az bir defa hepatit B ve C taraması yaptırması önerilir.
Detoksa muhtaçlığı yok
Karaciğer bedenin toksinlerden arındırma organıdır; toksinleri mekanik bir süzgeç üzere tutan bir filtre değil, onları kimyasal olarak dönüştüren dinamik bir fabrikadır. Bu sebeple organın kendisinin temizlenmeye gereksinimi yoktur; değerli olan doğal toksinleri etkisizleştirme düzeneklerini desteklemek ve metabolik yükünü azaltmaktır.
NELERE DİKKAT ETMAK GEREKİR?
– Bu besinlerden uzak durun: Şekerli ve gazlı içecekler, paketli meyve suları, sık tüketilen tatlılar ile beyaz ekmek, hamur işleri ve pirinç üzere rafine karbonhidratların fazla tüketilmesi esas beslenme yanlışlarıdır. Gün içinde fark etmeden alınan fazla kaloriler, büyük porsiyonlar ve doymuş yağdan güçlü beslenme karaciğer yağlanmasına taban hazırlayabilir. Tereyağı, krema, yağlı etler, margarin ve kimi paketli yahut işlenmiş eserlerdeki doymuş ve trans yağların yanı sıra fast-food, kızartma ve sucuk, salam, sosis, pastırma üzere işlenmiş etlerin fazla tüketilmesi de karaciğeri olumsuz etkileyebilir.
– Hızlı zayıflamak isterken karaciğerinizi yormayın:
Şok diyetlerle süratli kilo vermeye çalışmak da karaciğer açısından risk oluşturabilir. Kulaktan dolma bilgilerle kullanılan zayıflama çayları karaciğer hasarına yol açabilir. Çok süratli kilo kaybı safra taşı riskini artırabilir; yetersiz beslenme ise karaciğer hastalıklarını kötüleştirebilir. Fazla kilolu yetişkinlerde haftada yaklaşık 0,5–1 kilogramlık kilo kaybı makul bir maksat olarak kabul edilirken, tıbbi tedavilerde gaye kişinin durumuna nazaran değişebilir.
– Bilinçsiz ilaç kullanımından kaçının: Karaciğer bilinçsiz ilaç kullanımı sebebiyle hasar görebilir. Bu hasar, hafif ve süreksiz değişikliklerden önemli karaciğer hasarına, hatta akut karaciğer yetmezliğine kadar ilerleyebilir. Ağrı kesicilerden parasetamol, bedende parçalanırken toksik ara maddeler oluşturur.
Normal dozlarda karaciğer bu maddeleri zararsız hâle getirirken, yüksek dozlarda toksik maddeler birikerek karaciğer hücrelerinde direkt hasara yol açabilir. Kimi ilaçların sebep olduğu karaciğer hasarı ise dozdan bağımsız ve öngörülemez halde, olağan dozlarda bile gelişebilir.
Bu besinleri nizamlı tüketin
Karaciğeri korumak ve fonksiyonlarını desteklemek için tabağımızda enginar, brokoli ve lahana üzere turpgiller; ıspanak, roka, pazı ve maydanoz üzere yeşil yapraklı sebzeler; mercimek, nohut ve kuru fasulye üzere baklagiller; yulaf, bulgur ve tam buğday ekmeği üzere tam tahıllar; zeytin ve zeytinyağı; yağlı balıklar; sarımsak ve antioksidan açısından zengin orman meyveleri yer alabilir. Ayrıyeten ara öğünlerde bir avuç ceviz, badem yahut fındık, içecek olarak ise şeker eksiz kahve tercih edilebilir. Bu besinler; antioksidan, sağlıklı yağ, lif ve çeşitli vitamin ve mineral içerikleriyle karaciğerin olağan fonksiyonlarının desteklenmesine katkı sağlar.
Karaciğer yağlanmasına karşı bu idmanları yapın
Karaciğer sıhhati için haftada 150-300 dakika tertipli aerobik antrenman ve 2-3 gün kuvvet idmanı yapılmalıdır. Örneğin, haftada 5 gün, 30-45 dakika tempolu yürüyüş, bisiklet yahut yüzme üzere orta tempolu antrenmanlar yapılabilir. Haftada 2-3 gün, 20-30 dakikalık tüm beden kuvvet idmanında squat, imtihan yahut hafif dambıl ve direnç bandı antrenmanları uygulanabilir. Karaciğer yağlanması varsa, kilo kaybı olmasa bile sistemli idman karaciğer yağlanmasını azaltabilir.
İleri evre işaretleri
Kendini yenileme kapasitesi yüksek olan karaciğer, hastalıkları, erken evrelerde çoklukla rastgele bir belirti vermezken, hastalık ilerledikçe şikayetler görülmeye başlar. Hastalığın erken devirlerinde halsizlik, yorgunluk, iştah kaybı, bulantı, kusma, sağ üst kadran ağrısı üzere belirtiler görülebilir, ancak bu yakınmalardan sadece karaciğer hastalığı sonucunu çıkaramayız. Hastalık ilerledikçe gözlerde sararma, idrarın koyulaşması, dışkı renginin besbelli açılması, kaşıntı, karında şişme ve bacaklarda ödem gelişebilir, bu şikayetler kesinlikle uzman tarafından değerlendirilmelidir.