Damar sertliğinin (ateroskleroz) temellerinin 20’li yaşlarda atıldığını vurgulayan Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Oğuz Yılmaz, sırf kalbi değil; tüm damar sistemini etkileyen bu sorunun önüne geçmek için “40’lı yaşları beklemeyin” ikazında bulunarak, hayati bilgiler paylaştı.
TEK BİR HASTALIK DEĞİLDİR
Damar tıkanıklığı tek bir hastalık değil, birden çok küçük hasarın toplamıdır. Kolesterol, trigliserit, şeker ve tansiyon, damar tıkanıklığına yol açabilen ve damar sertliğini hızlandıran değerli risk faktörleridir…
1- LDL kolesterol damar duvarına sızıp oksitlendiğinde bağışıklık sistemi hücrelerini harekete geçirerek plak oluşumunu başlatır; plak büyüyerek damarı daraltabilir, yırtıldığında ise pıhtı ve ani damar tıkanıklığına yol açabilir.
2- Yüksek trigliserit, damar sertliğini destekleyen lipoproteinleri ve iltihabı artırırken HDL’yi (iyi kolestrol) düşürerek riski yükseltir.
3- Yüksek kan şekeri, damarların iç yüzeyine ziyan vererek kolesterolün damar duvarına yerleşmesini ve plak oluşumunu kolaylaştırır.
4- Yüksek tansiyon ise damar duvarını daima yüksek basınca maruz bırakarak mikro hasarlara, yeni plak oluşumuna ve mevcut plakların ilerlemesine sebep olur.
Bu faktörler birlikte bulunduğunda damar duvarındaki hasar ve iltihap artar, damar sertliği hızlanır; kalp krizi ve inme riski besbelli biçimde yükselir.
Sadece LDL’yi düşürmek yetmez
LDL kolesterolü düşürmek kritik ehemmiyette olsa da tek başına kâfi değildir. Damar sıhhati çok boyutlu bir denklemdir. LDL olağan olsa bile yüksek tansiyon, denetimsiz şeker, düşük HDL yahut sigara riski sürdürebilir. Yeni yaklaşım tek bir kıymeti değil, tüm risk profilini birlikte yönetmektir.
Erken devirde bu sinyalleri verir
Damar tıkanıklığı sinsi bir hastalıktır; damarın yüzde 70’i tıkanana kadar birçok vakit belirti vermez. Lakin dikkatli bakıldığında erken ihtarlar şöyle sıralanabilir: Efor ile göğüste baskı, nefes darlığı ve ani yorgunluk kalp damarlarında; dinlenince geçen ama yürürken oluşan bacak ağrısı, el-ayaklarda soğukluk, kol ve bacak damarlarında; baş dönmesi, süreksiz görme bulanıklığı, tek taraflı güçsüzlük şah damarlarında kıymetli darlıklara işaret eder.
Beslenmede yapılan hatalar
Kızartmalar, hazır ve işlenmiş besinler ile margarin üzere trans ve aşırı doymuş yağların fazla tüketilmesi; rafine şeker ve şekerli içeceklerin artırılması; işlenmiş besinler, cips ve şarküteri eserleriyle fazla tuz alınması esas yanılgılardır. Zerzevat, meyve ve tam tahılların yetersiz tüketilmesiyle lif eksikliği, balık yerine kırmızı ve işlenmiş et yüklü beslenme, porsiyon denetiminin olmaması, sistemsiz öğünler ve fazla alkol tüketimi de damar sıhhatini olumsuz tesirler.
Plak varsa kolesterol ilacı koşul mı?
Görüntülemede plak saptanmışsa, bu artık damar tıkanıklığının kanıtlanmış olduğu manasına gelir ve kesinlikle ilaç tedavisi gerekir. Zira plak varlığı, gelecekte kalp krizi/inme riskinin besbelli biçimde arttığını gösterir. Statin üzere ilaçlar yalnızca LDL’yi düşürmekle kalmaz, birebir vakitte mevcut plağı stabilize eder, plağın ani yırtılıp pıhtı oluşturma riskini azaltır. Birtakım çalışmalarda uzun periyodik ve yoğun tedavi ile plağın küçüldüğü bile gösterilmiştir.
Bu sebeple “kolesterolüm olağan, ilaca gerek yok” fikri plak varlığında yanlış olabilir. Burada maksat yalnızca bir sayıyı düzeltmek değil, plağı sakinleştirmektir. Kesin karar, kişinin toplam risk profiline nazaran tabip tarafından verilmelidir.
Korunmak için geç kalmayın
Damar sıhhatini korumak için ileri yaşlar katiyetle beklenmemeli. Damar sertliği, 20’li yaşlardaki genç erişkinlerde bile damar duvarında yağlı çizgilenmeler halinde başlayabilir. Bu sebeple 20 yaşından itibaren kolesterol taraması yapılmalı, aile hikayesi yoksa 4-6 yılda bir tekrarlanmalıdır. 18 yaşından itibaren tansiyon her doktor ziyaretinde ölçülmeli; 35-40 yaş sonrasında, risk faktörü varsa daha erken, nizamlı yıllık kardiyovasküler risk değerlendirmesi yapılmalıdır. Ailede erken yaşta kalp hastalığı, sigara, obezite yahut diyabet üzere riskler varsa denetimler daha erken başlamalıdır. Hülasa, damar tıkanıklığı 40’lı yaşlarda ortaya çıkabilir, lakin damar sertliği süreci çok daha erken, 20’li yaşlarda başlayabilir.
Başucu tavsiyeleri
– Yılda en az 1 sefer tertipli kolesterol, şeker, tansiyon taraması yaptırın.
– Reçete edilen ilaçları nizamlı kullanırken risk seviyesine nazaran belirlenen gayelere ulaşmak kıymetlidir. İlaçları almak yetmez, hedeflenen bedellere geldiğinize emin olunmalıdır. Hekiminizin reçete ettiği ilaçları tertipli kullanın ve kendi kendinize bırakmayın.
– Sigarayı azaltmak yerine büsbütün bırakın.
– Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş yahut orta yoğunlukta idman yapın.
– Tansiyonunuzu düzenli olarak, kolesterolünüzü ise hekiminizin önerdiği aralıklarla denetim ettirin.
– Şeker ve un yüklü besinleri azaltırken liften güçlü besinlere daha fazla yer verin; günlük tuz tüketiminizi 5 gramın altında tutmaya çalışın.
– Kilonuzu, bilhassa bel etrafınızı denetim altında tutun ve haftada en az 2 sefer balık tüketin.
– Günde 7-8 saat kaliteli uyumaya ihtimam gösterin. Yürüyüş, nefes idmanları yahut hobiler üzere size uygun gelen tertipli prosedürlerle geriliminizi yönetmeye çalışın.
– Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı hikayesi varsa, bilhassa erkeklerde 55, bayanlarda 65 yaşından evvel kalp krizi görülmüşse, genç erişkinlikten itibaren daha erken tarama ve daha sıkı risk denetimi değerlidir.
Bir tek kalbi etkilemez
Vücudumuzdaki yüz bin kilometrelik bir damar ağı ile kalpten çıkan kan her organa oksijen ve besin taşır. Damarlar tıkanırsa kalp krizi, inme (felç), bacak damarlarında ise ampütasyona kadar gidebilen kangren tablosu ile karşılaşılabilir. Damar sıhhati, yalnızca kalp hastalığından korunmak değil; beyin, böbrek, göz ve bacak sıhhatini da korumak demektir. Zira damar sertliği/tıkanıklığı tüm bedende tıpkı anda ilerleyen bir hastalıktır.
Damarları yavaş yavaş yıpratan alışkanlıklar
– Sigara, damar iç yüzeyini direkt tahriş eder, damarları daraltır, pıhtılaşmayı kolaylaştırır ve HDL’yi düşürür. Sigara içenlerde kalp krizi riski 2-4 kat artar; pasif içicilik bile risk taşır.
– Özellikle karın bölgesindeki yoğun yağlar iltihap yaratan hormonlar salgılayan etkin bir organ üzere davranır, insülin direncine, yüksek trigliseride ve düşük HDL’ye yol açar.
– Egzersiz, damar iç yüzeyinin sıhhatini koruyan nitrik oksit üretimini artırır; hareketsizlik ise bu müdafaayı ortadan kaldırır.
– Kronik stres durumunda daima yüksek kortizol ve adrenalin tansiyonu yükseltir, iştahı ve kan şekerini olumsuz tesirler, uykuyu bozar. Uzun müddetli gerilim, damar iltihabını tetikleyen bağımsız bir risk faktörü olarak kabul edilir.