Yıllardır global iklim krizini, eksen kaymalarını ve doğal istikrarın bozulmasını daima uzaklarda ya da bilinmeyen silahlarda aradık, lakin dünyanın en prestijli eğitim kurumlarından Harvard Üniversitesi bilim insanları, ezberleri kökünden bozacak devasa bir jeofizik araştırmasına imza attı.
Yapılan global araştırmaya nazaran, insanoğlunun son 2 yüzyılda kendi eliyle inşa ettiği binlerce dev yapı koca gezegenin istikrarını bozdu. İşin en çarpıcı kısmı ise, hazırlanan global listede Türkiye’nin milyar dolarlık dev projelerinin de yer alması… Pekala, tüm dünyada büyük yankı uyandıran bu araştırmanın ayrıntılarında ne var? En değerlisi; bu devasa kütle değişimi fay çizgilerini tetikler mi? İşte merak edilen tüm ayrıntılar…
Tam 6.862 dev yapı incelendi: Dünya 1 metre kaydı
Harvard Üniversitesi’nden Natasha Valencic ve grubu, 1835 ile 2011 yılları arasında inşa edilen tam 6.862 dev barajı kapsayan global bir bilgi tabanını mercek altına aldı. Sonuçlar tek sözle şoke edici: Irmakların önü kesilerek baraj arkalarında hapsedilen devasa su kütleleri, yerkürenin kütle dağılımını kalıcı olarak değiştirdi.
Bilim insanlarının hesaplamalarına nazaran, barajlarda biriken bu fecî yük yüzünden Dünya’nın coğrafik kutupları tam 113 santimetre (1 metreden fazla) kaydı.
Dünya adeta bir “buz patencisi” üzere yalpalıyor
Araştırmacılar, bu durumu manalandırmak için epeyce tanıdık bir benzetme yapıyor: Bir buz patencisi, kendi etrafında dönerken kollarını gövdesine yaklaştırdığında suratı artar, kollarını açtığında ise yavaşlar. İşte insanlık da ırmakların özgürce okyanuslara akmasını engelleyip suyu kıtalarda ve yüksek rakımlarda hapsederek gezegenin “kollarını” oynatmış oldu.
Barajlarda biriken su o kadar büyük bir kütleye ulaştı ki, global deniz düzeylerini ortalama 21 milimetre düşürdü ve bu devasa yük Dünya’nın dönüş suratında mikro seviyede sapmalara yol açtı.
Listede Türkiye de var: Bizim dev barajlar gezegeni nasıl etkiliyor?
Harvard’ın yayınladığı global kütle çekim haritasında gözler çabucak Türkiye’ye çevrildi. Türkiye; coğrafik yapısı, GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) kapsamında inşa edilen Atatürk Barajı, Keban, Karakaya ve son yılların mühendislik olağanüstüsü olan devasa Yusufeli Barajı üzere milyarlarca ton su tutma kapasitesine sahip yüzlerce barajıyla listede kıymetli bir yüke sahip.
Gezegenin istikrarını ve eksenini değiştiren bu 7 bin dev yapılık global havuzda, Türkiye’deki barajlarda biriken milyarlarca metreküp suyun da direkt hissesi bulunuyor. Yani insanlığın tabiata vurduğu bu mühürde, bizim topraklarımızın da imzası var.
En kritik soru: Bu durum fay çizgilerini ve sarsıntıları tetikler mi?
Haberin duyulmasıyla birlikte bilhassa Türkiye üzere faal zelzele neslinde yaşayan toplumlarda büyük bir kaygı dalgası başladı:
“Barajlardaki bu devasa tartı ve eksen kayması fay sınırlarını tetikler mi? Büyük bir felakete yol açar mı?
“Bilim insanları bu mevzuda çabucak yüreklere su serpti ve net bir açıklama yaptı. 1 metrelik bu coğrafik kutup kayması, Dünya’nın kendi iç dinamikleriyle (atmosfer olayları, büyük sarsıntılar ve mevsimsel erimeler) kıyaslandığında epey minimal kalıyor.
Yani bu eksen kayması; direkt büyük fay sınırlarını tetikleyecek, yıkıcı zelzelelere yol açacak yahut mevsimleri altüst edecek bir tehdit oluşturmuyor, lakin bu durum, insanlığın tabiata yaptığı müdahalenin boyutlarını uzaydan bile ölçülebilir hale getirdiğini kanıtlaması açısından tarihi bir ikaz niteliği taşıyor.
Gelecekte bizi ne bekliyor?
Harvard’ın bu raporu aslında bir kıyamet senaryosu değil, bilim dünyası için hayati bir kılavuz. Gelecekte deniz düzeylerinin nasıl yükseleceğini, iklim krizinin yönünü ve su kaynaklarının idaresini tam olarak hesaplayabilmek için artık barajların gezegen üzerindeki bu görünmez tesiri de hesaplamalara dahil edilecek.
İnsanoğlu güç üretmek, tarımı beslemek ve kentleri yaşatmak için mükemmel barajlar inşa etti; lakin bu süreçte koca bir gezegenin dönüş ayarlarıyla oynadığımızı hiçbirimiz iddia edemezdik.