Derleyen: Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Arabanızın seyahat sırasında çıkardığı yol sesinden rahatsız oluyorsanız 1900’lerin ortalarında yaşananları bildiğinizde o sesi seveceksiniz. Bugünlerde yolda sesi azaltacak pek çok yenilikle donatılmış arabalara biniyor olsak da geçmişte bu çok daha büyük bir rahatsızlık sebebiydi. Öyle ki mühendisler yol sesini çözmenin sırrını arıyor, yeni mekanik sistemler ve yakıt denemeleriyle bunun önleneceğini düşünüyordu. Bu mühendislerden biri de General Motor’un önemli isimlerinden biri olan Thomas Midgley Jr.’idi. Midgley, yoldaki sesin ‘kurşun’ içeren yakıtlarla azaltılabileceğini ortaya koymuş hatta bunu arabalara ve milyonlarca insanın hayatına da uyarlamayı başarmıştı. Artık dünya kurşunlu yakıtlar kullanıyordu. Açık yaralarda, ağız ve göz temasında, en çok da yakılınca inanılmaz bir zehre dönüşen kurşun, her gün binlerce arabanın motorunda yakılıp havaya salınıyordu. Büyük bir çevre faciasının yanında ölüm saçan bu yakıt yol sesini son derece azaltmayı başarmıştı. Ancak kurşunlu yakıtlardan yükselen havaya maruz kalan insanlar artık önceki kadar ‘akıllıca’ davranamıyordu. Midgley’in başta dâhiyane gözüken buluşu, gazı soluyan herkesi 3 IQ geriye götürmüştü!
TÜM DÜNYAYI ZEHİRLİYORDU! BUGÜN ‘KURŞUNSUZ’ YAZIYOR
Benzin istasyonlarında pompaların üzerinde neden ‘kurşunsuz’ yazdığını biliyor musunuz? Normalde petrolde zaten hiç bulunmayan kurşun için neden yeniden ‘kurşunsuz’ ifadesi kullanılıyor ki? Aslında bu sorunun cevabı 1921’de başlayan ve 2004’e kadar süren bir görünmez faciada saklı. Thomas Midgley Jr. General Motors’da mühendis olarak çalıştığı yıllarda ‘muhteşem’ bir keşifle ortaya çıkmıştı. Midgley’e göre bu buluş son derece önemli ve kazanç getirecek bir hamleydi ve derhal hayata dâhil edilmeliydi. 1923’te istedikleri şeyi başardıklarında ‘kurşunlu benzin’ satan istasyonlar bir bir açılmış, sürücüler daha sessiz bir yolculuğun keyfiyle büyülenmişti. Ancak bu motorların yaktığı yakıt ve bunu soluyan herkes için dönüşü olmayan bir kâbus yeni başlıyordu. Neredeyse 80 yıl kullanılan kurşunlu yakıtlar, 170 milyondan fazla insanı etkilemişti. 2000’de yazılacak makale 170 milyon insanın yaşadığı her şeyi açıklayana kadar kurşunlu yakıtlar dünyanın dört bir yanına dağılmıştı. Türkiye de zehir saçan bu yakıtı 2000’de kullanmayı azaltmış ve 2004’te tamamen yasaklamıştı.
Normalde yakıtların içine sonradan dâhil edilmezse hiç kurşun bulunmaz. Ancak Thomas Midgley Jr.’nin buluşuyla kurşunlu yakıtlat 80 yıldan uzun süre piyasaya sürülmüştü. Bugün her istasyonda görülen ‘kurşunsuz 95’ gibi yakıt isimleri, de kurşunun gerçek yüzü ortaya çıkınca koyulmuştu. Benzin artık eskisinden daha az kirletiyor ve Midgley’in ‘dâhiyane’ fikrinden daha az ‘geriye’ götürüyor. Peki ama nasıl? Bu adam nasıl bir kötülük yapmış olabilirdi ki sessiz bir yakıt üreterek?
SOLUYANIN IQ’SU 3 PUAN DÜŞÜYOR! KURŞUN HERKESİ ‘GERİYE’ GÖTÜRDÜ
Dünyaya devrim niteliğinde buluşlar kazandıran ve ödüller alan Thomas Midgley Jr. tarihe kendinden bir not düşerken ‘Çok kısa zamanda çok şey yaşadım’ demişti. Bu söz bir dâhiden duyulduğunda hızlı kazanılmış bir başarıyı temsil ediyor diye düşündürse de, Midgley buluşlarının tüm dünya için ne kadar tehlikeli ve zararlı olduğunu anladığında söylemişti. Çünkü insan zekâsı geriye gidiyor, arabalar daha az ses çıkarsa da hava artık daha kötü kokuyordu. Kurşun elle dokunulduğunda ya da vücudunuza temas ettiğinde zehirleyecek bir şey değildi. Ağız veya açık yaralara değerse zehir hale geliyordu. Ancak yakılması halinde ortaya çıkan gaz, ne yazık ki sessiz bir tehlike yaratıyordu. Arabanın motorunun susmasını sağlamak o güne kadar Midgley tarafından denenen 33 bin farklı malzeme ile başarılamamışsa da kurşun bunu sağlamıştı. Oysa içlerinde en tehlikeli olanlardan biri de buydu. Çevreyi kirletmesi bir yana, insanlar artık beyin kapasitesi bakımından küçülüyordu. Hem de sadece kokladıkları hava yüzünden!
Çünkü Midgley’in keşfettiği kurşunlu benzinler, 170 milyondan fazla Amerikalının toplamda 824 milyon IQ puanı kaybetmesine yol açmıştı. Bu, kişi başına ortalama 3 IQ puanı demekti. Hatta bazılarında bu düşüş 6 puanı bile bulmuştu. İyi de yakılmış kurşun solumak nasıl olur da insan zekâsını geriye götürebilirdi ki? Kurşunlu benzinin insan zekâsı ve IQ seviyeleri üzerindeki yıkıcı etkisi, doğrudan kurşun elementinin sinir sistemi üzerindeki toksik etkilerinden kaynaklanıyordu. Vücut ve özellikle beyin hücreleri aralarındaki iletişimi sağlamak ve sinyalleri iletmek için kalsiyum iyonlarını kullanıyor. Kurşun, kimyasal yapısı gereği vücut tarafından kalsiyum zannediliyor ve beyne ulaştığında kalsiyumun yerini alarak nöronlar arasındaki elektrik iletimini bozuyor. Yani bu bir işgal gibi etki ediyor ve insan beynini ele geçirdiğinde artık beyin hücreleri çalışamıyordu. Özellikle de bebeklik ve çocukluk çağındaki kişilerin beyni çok daha hızlı yeni bağlantılar kurduğundan kurşunun bıraktığı hasar da büyüyordu. Hücrelerin öğrenme ve hafıza bölgelerindeki bağlantılarını tahrip eden kurşun, nöronları koruyan miyelin kılıfın oluşumunu bozuyordu. Bu da bilgi işleme hızının kalıcı olarak yavaşlaması anlamına geliyordu. Vücut, zararlı maddelerin beyne girmesini önleyen hücresel bir kan-beyin bariyerine sahip olsa da kurşun, bu bariyeri çok rahat aşarak beyin dokusuna zarar verecek kadar da tehlikeliydi. Üstelik beyni en hızlı gelişen yaş grubunda bu bariyer henüz tam gelişmediğinden kurşuna karşı korunamıyorlardı. IQ sadece soru çözme yeteneği değil, odaklanma, karar verme ve dürtü kontrolünü de kapsadığından insanların davranışlarını doğrudan etkileyen ve büsbütün bir yıkıma götüren bir zehirdi. Kurşun maruziyeti, beynin ön kısmını doğrudan etkileyerek dikkat eksikliği ve odaklanma bozukluğuna, problem çözme ve mantık yürütme becerilerinde kayba, agresif davranışlara ve dürtü kontrol bozukluklarına neden olmuştu.
O dönemde şehir merkezlerinde ve otoyol yakınlarında havadaki kurşun konsantrasyonu metreküp başına ortalama 2 ila 10 mikrogram seviyelerindeydi. Trafiğin çok yoğun olduğu büyükşehirlerde bu değer 15-20 seviyelerini buluyordu. Günümüzde kurşunlu benzinin tüm dünyada yasaklanmasının ardından, şehir havasındaki kurşun seviyeleri 0,005 ila 0,02 seviyesine kadar geriledi. Yani bugün havadaki kurşun miktarı, 1970’li yıllara göre yaklaşık 100 ila 1000 kat daha az. Tabi bu dikkat çekici oran, o dönemde yaşanan etkilerin günümüzde araştırılmasını ve çeşitli çalışmaları da tetikledi. Duke Üniversitesi’nin 2022 yılında yayımlanan kapsamlı bir araştırmada, kurşunlu benzin döneminde yani 1960 ve 1980 yılları arasında çocukluğunu geçiren insanların ciddi bir bilişsel kayba uğradığını kanıtladı. Yaklaşık 824 milyon IQ puanı kaybolmuştu. Üstelik bu veriler yalnızca ABD topraklarında kaydedilenlerdi. O dönemde büyüyen nüfusun ortalama IQ seviyesinde 2,6 ila 5 puanlık bir düşüş yaşanmıştı. 1 puan bile düşük zekâdan orta zekâya geçişi etkilerken 5 puan kaybı oldukça çarpıcıydı. Yüksek miktarda kurşunlu egzoza maruz kalan bireylerde bu kayıp 7 ila 8 puanı bulmuştu.
2,4 TRİLYON DOLAR VE 1 MİLYON 200 BİN KİŞİ KURTARILDI! 80 YILLIN ZEHRİNİ 20 YILDA SİLDİLER
30 Mart 2023’te Kenya’nın Nairobi kentinde düzenlenen basın toplantısında, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), kurşunlu benzin kullanan son ülke olan Cezayir’in bu yakıtı kullanım dışı bıraktığını duyurmuştu. 1923’ten bu yana ilk kez, dünyadaki hiçbir sürücü deposuna kurşunlu benzin dolduramayacaktı. Yani dünya büyük bir zehirden arınmıştı. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) İcra Direktörü Inger Andersen, “Kurşunlu benzine yönelik yasağın başarılı bir şekilde uygulanması, küresel sağlık ve çevremiz için büyük bir dönüm noktasıdır” demişti.
Bu duyuru, UNEP öncülüğünde kurşunlu yakıttan vazgeçmeye yönelik 20 yıllık anlaşmasının sonunda başarıya ulaşıldığını anlatıyordu. Tahminlere göre, kurşunlu yakıt yasakları her yıl 1,2 milyondan fazla hayat kurtarıyordu. Küresel ekonominin 2,4 trilyon dolarlık sağlık harcaması ve diğer maliyetlerden tasarruf etmesi da bu yakıtın ortadan kaldırılmasıyla mümkün oldu. ABD Çevre Koruma Ajansı’nda motorlu taşıt kirliliği kontrol programlarının eski başkanı Michael Walsh, zehir yasaklandıktan sonra “Bence bu, çevre alanındaki en büyük başarı öyküsü olabilir” demişti. Ancak çevreyi kirleten ve belki de büyük sorunlara neden olduğu keşfedilmemiş onlarca modern yaşam zorunluluğu var. Bugünse en azından havada yakıt kaynaklı ortaya çıkan kurşunu solumuyoruz!