Komedyen Deniz Göktaş, “Ölü Deniz” isimli stand-up gösterisi sebebiyle tutuklu kaldığı yaklaşık üç aylık sürecin akabinde The New York Times’a röportaj verdi.
Göktaş, söyleşide Türkiye’de söz özgürlüğü, siyasi mizah ve komedyenlerin karşılaştığı baskılara ait değerlendirmelerde bulundu.
Tutuklanmasının akabinde kendisine olan inancının arttığını anlatan komedyen, tabir özgürlüğünü savunmanın bedeline ait şu iletisi verdi: “Üç ay cezaevinde kalmak vahim ancak bunun bir sanatkarın bir ilkeyi savunmak uğruna katlanamayacağı bir şey olmadığını göstermek istedim.”
İşte Göktaş’ın New York Times’a verdiği röportajın tamamı:
Tahliye kararını duyduğunuzda aklınızdan birinci ne geçti?
Tahliye edilmeyi beklemiyordum, bu yüzden büyük bir rahatlama hissettim. Savunmamı okuyan herkes, avukatlarım ve etrafımdakiler, bu savunmanın cezaevinde biraz daha uzun kalmama sebep olabileceğini söyledi. Benim önceliğim bir an evvel dışarı çıkmak değildi.
Savunmanızla nasıl bir ileti vermek istediniz?
Özür dileyen bir tavır takınmak istemedim. Tabir özgürlüğü sırf burada yaşanan bir sorun değil. Dünyanın pek çok yerinde beşerler konuşurken cezalandırılmaktan ya da toplumun yansısını çekmekten korkuyor.
Komedi yapan öteki insanlara bir örnek olmak istedim. Özgürce konuşabilirsiniz. Korkmak zorunda değilsiniz. Üç ay cezaevinde kalmak müthiş lakin bunun bir sanatkarın bir ilkeyi savunmak uğruna katlanamayacağı bir şey olmadığını göstermek istedim.
“Başıma gelenler yaptığım işe olan inancımı artırdı” dediniz. Sebep?
Daha fazla tanındıkça, bölümdeki yerim sağlamlaştıkça kaybedecek daha çok şeyim oldu. Yaptığım işte otosansür uygulamaya başladım. Bu da beni rahatsız ediyordu. Gösterilerime gelen beşerler, öğrenciler, emekliler, gündelik hayatlarında benden daha yürekli davranırken ben giderek daha korkak biri oluyordum. Bu da kendimi ikiyüzlü hissetmeme sebep oluyordu.
Çok sevdiğim bir müzik var, gösterimin kapanış jeneriğinde de çalıyor. Kendini satan bir şairi anlatıyor. O müzikte kendimden bir şeyler bulmak berbat hissettiriyordu. Kendimi daha uygun hissedebilmek için sonuçlarını düşünmeden, komik bulduğum her şeyi yine söylemeye başladım. Biraz romantik gelebilir fakat hücredeki birinci günümde hayatımın en hoş uykusunu uyudum.
Şimdi sahnede latife yaparken daha mı fazla, yoksa daha mı az endişeleniyorsunuz?
Zor soru. Bir düşüneyim. Özel hayatımda biraz korkak ve toplumsal açıdan maharetsiz biriyim. Cesur biri değilim. Fakat bütün bu süreç boyunca kendimden duyduğum kuşku ortadan kalktı. Daha evvel sahip olmadığım bir özgüvenin tadına vardım. Şimdi o duyguyu bir sefer tattıktan sonra onsuz yaşayabileceğimi sanmıyorum. Düzgün hissettirdi.
Bu gösteriyi üç yıl boyunca Türkiye’nin dört bir yanında hiçbir sorun yaşamadan sahnelediniz. Sizce hükümet sebep şimdi devreye girdi?
Canlı gösteriyi izleyenlerle internette görüntülerinizi izleyenler arasında bir fark var. Bu, dünyanın her yerinde geçerli bir fark.
Türkiye geçmişte de pek özgür bir ülke değildi ancak ana akım televizyonda benim yaptıklarımdan çok daha sert espriler yapan komedyenler vardı. Onlar da problemler yaşadı fakat latife yapmanın sonuçları bu kadar ağır değildi. Benim esprilerimi duysalar hafif bulurlardı.
Son yıllarda sabır düzeyi önemli biçimde düştü. Tuhaf bir biçimde, bunda yürek verici bir şey de var. Yöneticiler latifeler karşısında bu kadar kırılgan olabiliyorsa bu, güldürünün gücünü gösterir.
Cezaevinde, gösteriyi yaptığınıza pişman olduğunuz anlar yaşadınız mı?
Bir saniye bile pişman olmadım. Hayatımda kendimi en az yalnız hissettiğim periyottu.
Gösterinizin altındaki YouTube yorumlarından birinde Türkiye’den bir izleyici, “Bu şov bana özgür bir ülkede yaşıyormuşum üzere hissettiriyor” demişti.
Yapmaya çalıştığım şeyi tam olarak anlatıyor. Her latifeyle, her hareketle, her saygısızlık anıyla hem seyirciye hem de kendime, konuştuğum şeylerin sıradan olduğunu hatırlatmak istedim. O rahatlığı ve doğallığı yaratmak için çok itinayla çalıştım.
Komedi, otoriterlikle gayrette ne yapabilir?
Bence yapabilecekleri hudutlu. İnsanlara empati ve motivasyon sağlayabilir. Tahminen konuşma hamaseti verebilir. Ancak hepsi bu. Daha fazlası değil. Ruhsal dayanak.
Gösterinizde arkanızda duran, başınızın devasa bir kopyası var.
Giyotinde kesilmiş üzere duran bir baş göstermek istedim. Zira şov vefat ve sansür üzerine konseyi.
Gösterinizde cezaevindeki muhaliflerden de kelam ediyor, bir noktada hükümetin sizi izliyor olabileceğini ima ediyorsunuz. Tutuklanmış olmanız, cumhurbaşkanının artık daha az “utangaç bir diktatör” olduğu yönündeki şakanızı doğruluyor mu?
Buna cevap vermemeyi tercih ederim fakat savunmamda bu sorunun karşılığı var.
Savunmanızda Lenny Bruce’tan kelam ettiniz. Onun güldürüsünden nasıl bir ders çıkarıyorsunuz?
Kendine sadık kalmak. Onda yaramaz bir çocuğun ruhunu, kendini sınırlamama halini görüyorum. Bu da güldürüde en sevdiğim şeylerden biri.
Bruce tutuklandıktan sonra güldürü şovlarını kendi davalarının tahliline dönüştürdü. Kimileri bunun güldürüsüne ziyan verdiğini düşündü.
Bunu bilmiyordum. Fakat cezaevinde günlüğüme yazdığım birinci şeylerden biri şuydu: Şovlarımda bu davadan çok fazla kelam etme.
Bruce dışında size ilham veren Amerikalı komedyenler oldu mu?
Doug Stanhope. Türkçeye çevrilen birinci komedyenlerden biriydi. Burada büyük bir tiyatro salonunu doldurabilirdi. Oburu George Carlin. İzlediğim birinci stand-up gösterisi, Stanhope’un milliyetçilik üzerine yaptığı bir şovdu. Carlin ve Stanhope’tan sonra Louis C.K., Mike Birbiglia, Sarah Silverman, Joe List ve Jerrod Carmichael’ı dinliyorum.
Hükümetler sebep komedyenleri gaye alıyor?
Komedyenlerin sonlarla oynaması beklenir. Başka sanatkarlar bu hususlara hiç dokunmadan da işlerini yapabilir. Lakin sonuçta sırf komedyenlerin gaye alındığını düşünmüyorum. Herkesi susturmak istiyorlar.
ABD hükümetinin “The Late Show With Stephen Colbert” üzere gece programlarına uyguladığı baskıyla ilgili haberleri takip ettiniz mi?
Evet.
Türkiye’deki baskılarla benzerlikler görüyor musunuz?
Amerika ile Türkiye arasında ilişki kurmakta zorlanıyorum. Amerikalı komedyenler bana çok daha özgür görünüyor. Lakin tahminen gelecekte sizinle bizim aramızda benzerlikler ortaya çıkabilir.
Amerikalı komedyenler sık sık iptal kültüründen ve internette maruz kaldıkları atakların yarattığı baskı ortamından şikâyet ediyor.
Övünmek üzere olmasın ancak bizde hem iptal kültürü hem de mahpus var.
Bu tecrübe sizi nasıl değiştirdi?
Bunu söylemek için biraz erken. Fakat içerideyken üzerine düşündüm. Bazen hayat yalnızca sizi keyifli eden şeyleri yapmakla ilgili değil. Uyumak, çay içmek üzere kolay şeylerle de hayatınızda bir tatmin duygusu bulabilirsiniz. Ve en berbat şartlarda bile kendinizi özgür hissedebilirsiniz.