Uzmanlara nazaran, beyin yaşlanması bir anda ortaya çıkan bir süreç değildir. Çoklukla küçük lakin vakitle biriken değişimlerin sonucudur. 20’li yaşlardan itibaren her 10 yılda yavaşça küçülür ve bu ufak hacim kaybı 40’lı yaşlardan itibaren hafıza ile planlama alanlarında daha besbelli hâle gelebilir.
İşte bu değişimlere dikkat çeken Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz, beyin sıhhatini müdafaa yollarını ise şöyle anlattı…
Stres hormonu da etkiler
Uzun müddetli gerilim kortizol seviyesini yükseltir. Kortizol bilhassa hipokampus bölgesinde yani hafıza merkezinde hassasiyet yaratabilir. Kronik gerilim yaşayan bireylerde bu sebeple hafıza performansı daha süratli etkilenebilir. Bu durum kalıcı değildir lakin gerilim idaresi yapılmadığında beyin yaşlanma sürecini hızlandırabilir.
Hormon istikrarı değişir
40 yaş civarı hormonların da değişmeye başladığı bir periyottur. Bayanlarda östrojen seviyesindeki değişimler hafıza merkezlerini etkileyebilir. Erkeklerde testosteron azalması zihinsel güç ve motivasyonu etkileyebilir.
Hormonlar sırf üreme sistemi ile ilgili değildir. Tıpkı vakitte beyin hücrelerinin bağlantısını ve gücünü de düzenler.
Fiziksel hareket azalır
Fiziksel aktivite sadece kaslar için değil beyin için de kritik kıymete sahiptir. Antrenman sırasında BDNF ismi verilen bir büyüme faktörü salgılanır. Bu molekül yeni hudut irtibatlarının oluşmasını dayanaklar. Sedanter ömür biçimi ise bu esirgeyici düzeneğin zayıflamasına sebep olabilir.
Süreç nasıl işler?
Beyin yaşlanması, hudut hücrelerinin güç üretimi, irtibat suratı ve gücünün vakit içinde azalmasıdır. Bu süreç büsbütün olağan bir biyolojik olaydır. Birtakım beşerler 60 yaşında bile zihinsel olarak çok güçlü kalırken kimi şahıslar
40 yaşlarında zihinsel yorgunluk hissetmeye başlayabilir. Farkı yaratan birçok vakit genetikten çok hayat üslubudur.
Değişim nasıl fark edilir?
Birçok insan 40 yaş civarında misal bir değişimi fark eder. Evvelden çok süratli düşündüğüm hususlarda artık biraz daha fazla vakte gereksinimim var. Bazen sözler aklıma geç geliyor. Tıpkı anda birkaç işi yapmak eskisi kadar kolay olmuyor. Bu durum birçok şahısta telaş yaratır. Sanki beynim erken mi yaşlanıyor?
Gerçekte bu değişimin arkasında epey değişik biyolojik düzenekler vardır. Beyin bir anda yaşlanmaz. Lakin 40 yaş civarında kimi sistemler yavaş yavaş değişmeye başlar. Bu değişimler yanlışsız yönetilmezse zihinsel performans hakikaten azalabilir. Güzel haber şu: Modern nörobilim artık bu süreci hayli güzel anlamaya başladı ve birçok faktörün geri döndürülebilir olduğunu biliyoruz.
Ne üzere değişiklikler olur?
40 yaşından itibaren beyindeki değişiklikler şöyle sıralanabilir:
Beynin güç üretimi yavaşlar
Beyin bedendeki gücün yaklaşık yüzde 20’sini kullanır. Bu gücün büyük kısmı mitokondri ismi verilen hücresel güç santrallerinde üretilir.Araştırmalar 40 yaş sonrasında mitokondri işlevinin yavaş yavaş azaldığını gösteriyor.
Bu durum zihinsel yorgunluk, odaklanma zorluğu ve beyin sisi olarak hissedilebilir. Öteki bir deyişle beyin hâlâ güçlüdür, fakat yakıt sistemi biraz daha hassas hale gelir.
Beyin temizleme sistemi yavaşlar
Beynin gece çalışan bir paklık sistemi vardır. Buna glifatik sistem denir. Uyku sırasında bu sistem beta amiloid üzere metabolik atıkları temizler. Lakin yaş ilerledikçe bilhassa uyku kalitesi bozulduğunda bu paklık düzeneği daha yavaş çalışmaya başlayabilir. Bu sebeple uyku kalitesi beyin yaşlanmasında kritik bir faktördür.
Kronik inflamasyon artar
Yaş ilerledikçe bedende düşük seviyeli kronik inflamasyon (iltihaplanma) artma eğilimindedir. Buna bilimsel literatürde inflammaging ismi verilir. Bu durum hudut hücrelerinin çalışmasını etkileyebilir ve bilişsel performansı yavaşlatabilir. Beslenme, bağırsak sıhhati ve metabolik hastalıklar bu süreci büyük ölçüde tesirler.
Aşırı dijital yük kapasiteyi zorlar
Modern hayatta beyin sadece biyolojik yaşlanma ile değil dijital yük ile de uğraş eder. Daima bildirimler, sosyal medya akışı ve çoklu misyon alışkanlığı prefrontal korteks üzerinde önemli bir dikkat yükü oluşturur. Araştırmalar yoğun dijital uyaranların dikkat mühletini kısalttığını ve zihinsel yorgunluğu artırabildiğini gösteriyor.
Ne yapmak gerekir?
Bilimsel çalışmalar kimi hayat biçimi alışkanlıklarının beyin yaşlanmasını yavaşlatabileceğini gösteriyor. (Beyin sıhhatine erken yaşta yatırım yapmak gelecekteki zihinsel kapasitenin en güçlü sigortasıdır.)
-Düzenli idman (Her gün en azından yürüyün ya da yüzün)
-Akdeniz tipi beslenme (Softanızda daha çok sebze-meyve, soğuk sıkım zeytinyağı üzere uygun yağlar, baklagil
ve tam tahıllar olsun)
-Kaliteli ve kâfi uyku (Her gün erken ve birebir saatte, en az 7-8 saat uyuyun)
-Kalp-damar sıhhatini korumak. (Yüksek tansiyon, kolesterol ve diyabet üzere damar sıhhatini bozan ögeler beyin dokusuna direkt ziyan verir. Bu çeşit hastalıklar denetim altına alınmalı.)
-Stres idaresi (Stresli anlarda derin nefes alıp verin, bulunulan ortamdan uzaklaşın, yürüyüşe çıkın)
-Zihinsel aktiviteler (Yabancı lisan öğrenin, bulmaca çözün, kitap okuyun, bir müzik aleti çalın)
-Sosyalleşmek (Yalnız başınıza kalmayın, her fırsatta sevdiklerinizle bir arada olun)
-Dijital yükü azaltmak (Mümkün olduğu kadar akıllı telefon ve tabletleri hudutlu kullanın)
Bu faktörler birlikte ele alındığında bilişsel yaşlanma değerli ölçüde yavaşlayabilir.
İlginç bir tespit
Son yıllarda yapılan araştırmalar beynin düşündüğümüzden çok daha esnek olduğunu gösteriyor. Buna nöroplastisite denir. Yeni marifetler öğrenmek, antrenman yapmak, kaliteli uyumak ve gerçek beslenmek beynin tekrar yapılanmasını destekleyebilir. Yani beyin yaşlanması büsbütün kaçınılmaz bir baht değildir.