Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Şubat ayından bu yana Orta Doğu’da ABD ve İran arasında yaşanan çatışmaların akıbetinin ne olacağı bilinmezliğini korurken bu durumun en çok etkilediği sektörlerden birisi de enerji piyasaları. Petrol ve doğal gaz tedarikinin sorunlu bir hâle gelmesi ise dünyanın hemen her bölgesinde hissediliyor ve neredeyse tüm sektörleri etkiliyor. Hal böyle olunca birçok ülke, petrol başta olmak üzere enerji ham maddesi tedarikini farklı pazarlarda arıyor. Bu pazarların başındaysa Afrika geliyor. Dünya genelinde yakıt tedariki sorunlu hâle gelmişken birçok Afrika ülkesi son dönemde kıta içindeki kaynaklara yöneldi. Ancak bu durum son dönemde sadece Afrika ülkeleriyle sınırlı olmaktan da çıktı ve kıtanın en zengin insanının servetini kısa süre içerisinde katlamasını sağladı. Peki bu nasıl oldu?
Aliko Dangote
Bol miktarda ham petrole sahip olmasına rağmen, Afrika hâlâ büyük ölçüde ithal yakıta bağımlı. Ukrayna’nın Rus rafinerilerine ve tankerlerine yönelik saldırıları, kıtaya Rus petrol tedarikini sekteye uğrattı. İran’ın normalde dünyanın petrol arzının beşte birini taşıyan Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından bu yana, Avrupa ve Basra Körfezi’nden gelen petrol akışı da keskin bir şekilde düştü. Bu durum Afrika’yı da olumsuz şekilde etkilemiş olsa da bazıları tüm bu kriz ortamında ciddi kazançlar elde etti.
SAVAŞ BAŞLAMADAN ÖNCE ALDIĞI RAFİNERİYLE SERVETİNİ KATLADI
Afrika’nın en zengin adamı Aliko Dangote, son günlerde 5 milyar dolardan fazla zenginleşti ve bu yeni servetinin bir kısmını İran’daki savaşa borçlu. 69 yaşındaki Dangote, servetinin büyük bir kısmını Nijerya’da tuz, şeker ve çimento gibi temel tüketim maddeleri üreterek elde etti. Dangote’nin bu zamana kadar esas gelir kalemi Nijerya’da bulunan gıda ve inşaat yatırımları olsa da bu durum şubat ayında değişti. Afrikalı iş insanının en büyük gelir kapısı, 28 Şubat’ta başlayan ABD / İsrail – İran savaşının ardından yine Nijerya’da bulunan ve 20 milyar dolarlık değere sahip olan yeni petrol rafinerisi oldu.
Dünya genelinde petrol tedarikinin zorlaşmasıyla birlikte yakıt fiyatlarının tavan yapması Afrika’daki durumu daha da kötüleştirdi ve binlerce kişiyi daha da yoksullaştırdı. Ancak Dangote ve şirketi bu durumun nadir bir istisnası oldu. 69 yaşındaki iş insanının İran savaşı başlamadan birkaç hafta önce tam kapasite çalışmaya başlayan petrol rafinerisi, tahmin edilmeyecek şekilde bir anda dünyanın önemli yakıt tedarik istasyonlarından birine dönüştü. Şirketin açıklamasına göre, Dangote Rafinerisi’nden yapılan jet yakıtı sevkiyatları bu yıl ilk kez ABD pazarına ulaştı. Piyasa araştırma şirketi S&P Global Energy’nin başkan yardımcısı Daniel Evans, Dangote Rafinerisi’nin nisan ve mayıs aylarında “dünyanın en büyük jet yakıtı ihracatçısı” olduğunu belirtti. Dangote Industries’in başkan yardımcısı Devakumar Edwin’e göre, geçen ay rafineri Avrupa’nın en büyük jet yakıtı ve dizel tedarikçisi oldu.
Dangote Petrol Rafinerisi, son dönemde elde ettiği ciddi kârın ardından Nijerya borsasına girmeye hazırlanıyor. Uzmanlara göre bu adım atılırsa şirketin borsaya girmesi Afrika tarihinin en büyük halka arzı olacak.
‘BİR CAN SİMİDİ HÂLİNE GELDİ’
Afrika kıtasındaki bir çok ülkenin petrol üretimi yaptığı biliniyor. Kıta genelinde günlük 9 milyon varil petrol üretim kapasitesi bulunuyor olsa da bu petrolün önemli bir kısmı ihraç ediliyor. Rafinerilerin çoğu hükümetlerin kontrolünde bulunuyor ve önemli bir kısmının faal durumda olmadığı belirtiliyor. Uzmanlar bu duruma örnek olarak dünyanın en büyük petrol rezervlerinin üzerinde bulunan Nijerya’yı gösteriyor. Nijerya’nın son yıllarda 3 büyük rafineriyi modernize etmek için kapattığını belirten uzmanlar, hâlihazırda bu rafinerilerin tamamının hizmet dışı olduğuna dikkat çekiyor. Kıta genelindeki bu durum sebebiyle Afrika ülkelerinin çoğu, petrol ihtiyacını yurt dışından sağlıyor. Doğu Afrika’nın geçtiğimiz yıl rafine petrol ürünlerinin yüzde 65’inden fazlasını Orta Doğu’dan temin ettiği biliniyor.
“İran savaşı patlak verdiğinde, Dangote Rafinerisi, daha önce petrol ürünleri için Basra Körfezi’ne bağımlı olan alıcılar için bir can simidi hâline geldi” diyen analist Matthew Tracey-Cook, bu yıl nisan ayına kadar Kenya’daki benzin istasyonlarının neredeyse üçte birinde yakıt sorunu yaşandığına dikkat çekti. Jet yakıtı tedarikinin de sekteye uğramasıyla birlikte Dangote Rafinerisinin Akdeniz ve Avrupa ülkeleri için kritik bir alternatife dönüştüğünü söyleyen Cook; tesisin, petrol ürünlerinde Orta Doğu’ya bağımlı olan ve İran’la yakın bağları bulunan Güney Afrika için de ana dizel ve jet yakıtı tedarikçisi konumuna yükseldiğini belirtti.
Rafinerinin artan faaliyetleri Afrika’daki farklı sektörlerin de kârlılık oranını artırdı. Bunun en dikkat çekici örneklerinden birisi de Togo’nun Atlantik kıyısında, Batı Afrika’nın tek derin su limanı ve kıtadaki sayılı limanlardan biri olan Lomé Limanı oldu. Rafineriden yakıt yükleyip Lomé Limanı’na gelen tankerler, yüklerini burada daha küçük gemilere yükleyerek petrolün Afrika genelinde sevk edilmesinde en kritik noktalardan birine dönüştü ve analistlere göre Basra Körfezi’nde yaşanan krizden en kârlı çıkan aktörler arasına girdi.
ÜRETİM KAPASİTESİNİ İKİYE KATLAMAYI HEDEFLİYORLAR
Dangote, son zamanlardaki artan servetiyle Nijerya’da eleştirilerin de odağında olan isimlerden birisi. Afrika’nın en zengin isimlerinden birisi olarak bilinen iş insanı bir süredir tekelcilik yapmakla eleştiriliyordu. Nijeryalılar, Dangote rafinerisinin ithal yakıta olan bağımlılıklarını sona erdireceğini ve maliyetleri düşüreceğini ummuştu. Ancak Nijerya’da yakıt fiyatları tam tersine yükseldi. İnsan hakları avukatı Deji Adeyanju, milyarderin hükümet üzerinde aşırı nüfuz sahibi olduğunu ve ayrıcalıklı muameleden faydalandığını söyledi. Eleştirileri reddeden Dangote, devlet yetkililerini kendi kontrol ve güçlerini kaybetmemek uğruna rafineriye petrol akışını kasıtlı olarak engellemekle suçlarken; devlet kurumları ise bu iddiaları reddederek usulsüzlük yapmadıklarını savunuyor.
Dangote, İran krizinin ardından daha kazançlı hâle gelen rafinerisinin üretim kapasitesini yeni yatırımlarla ikiye katlamayı hedefliyor. Ağustos ayı başında Kenya Cumhurbaşkanı William Ruto ile Dangote’nin, Kenya’da 17 milyar dolarlık bir rafineri kurulması konusunda anlaşmaya vardıkları biliniyor. Edwin’in belirttiğine göre şirket, 11 Afrika ülkesini kapsayacak bir boru hattı inşa etmeyi planlıyor. Afrika’nın en zengin insanının petrol rafinerisiyle elde edeceği kazancın ne kadar büyüyeceğini ise Afrika’dan çok uzakta olan Basra Körfezi’ndeki gerilimin gidişatı belirleyecek.