Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Pamuğun savunma sanayisindeki öneminin arkasında tek bir ana neden var: Top mermilerinde kullanılan barutun temel maddesi olan nitroselüloz, pamuk liflerinden elde ediliyor. Pamuk toplandıktan sonra tohumun üzerinde kalan kısa liflere “linter” deniyor. Bu lifler temizlendiğinde yüzde 98’den fazla saf selüloz oranına ulaşıyor. Neredeyse hiç yabancı madde içermeyen bu yapısı, pamuğu askeri patlayıcılar için mükemmel bir ham madde yapıyor. Bu lifleri patlayıcı maddeye dönüştürmek ise yüksek güvenlik ve uzmanlık istiyor. Elde edilen ürün; top mermileri başta olmak üzere mermi ve askerî patlayıcılar gibi mühimmatlarda itici güç olarak kullanılıyor. Mühimmat üretimi için hayati önem taşıyan bu durum, geçmişte Avrupa ülkeleri için bir sorun değildi. Ancak 2022 yılında Rusya ile Ukrayna arasında başlayan savaş her şeyi değiştirdi.
Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden önce Avrupa, patlayıcı ham maddesi konusunda acil bir ihtiyacı bulunmuyordu. Ancak savaş başlayınca mühimmat kullanımı çok hızlı arttı ve depolardaki stoklar eridi. Bu durum Rusya’yı bir tehdit olarak görmey başlayan Avrupalı NATO ülkeleri için büyük bir soruna dönüştü. Özellikle top mermisi yapımında kullanılan pamuk lifi yetersiz kalınca, 155 mm’lik mermi kullanan NATO ülkeleri mühimmat bulmakta zorlandı. Aynı sıkıntıyı, yoğun kullanımı nedeniyle 152 mm’lik mermiler tercih eden Rusya da yaşadı. Wall Street Journal’ın araştırmasına göre Avrupa ülkeleri, patlayıcı üretimi için gereken pamuk lifini bulmakta zorlanıyor. Bu aksama, stoklarını yenilemek isteyen Avrupa’nın top mermisi başta olmak üzere mühimmat üretim kapasitesini doğrudan etkiliyor.
İHTİYACIN YÜZDE 70’İNİ ÇİN KARŞILIYOR
Ukrayna savaşının ardından Avrupa ülkeleri mühimmat üretimini artırmak istemiş olsa da ham madde eksikliği bu konuda büyük bir engel çıkardı. Sıkıntının ana sebebi, Avrupa’nın bu konudaki en büyük tedarikçisinin Çin olmasıydı. Avrupa’nın dev savunma şirketlerinden Rheinmetall’in CEO’su Armin Papperger, daha önce yaptığı bir açıklamada Avrupa’nın pamuk lifi ihtiyacının yaklaşık yüzde 70’ini Çin’den karşıladığını belirtmişti. Uzmanlara göre Çin ile Avrupa arasındaki ticari kısıtlamalar ve siyasi gerginlikler göz önüne alındığında, bu bağımlılığın gelecekte mühimmat üretimini daha da zorlaştırması oldukça muhtemeldi.
2025 yılı verilerine göre Avrupa, patlayıcı için gereken bu ham maddenin çok az kısmını kendi üretebiliyor. Üretim sadece Almanya, Fransa, Çekya ve Polonya’daki kısıtlı kapasiteye sahip fabrikalarda yapılıyor. Bu tesislerin yıllık üretimi 4 bin 500 ile 10 bin ton arasında kalıyor. Ancak bu miktar artan ihtiyacı karşılamaya yetmiyor. Uzmanlara göre sadece Ukrayna’nın yıllık pamuk lifi ihtiyacı bile 6 bin tona kadar ulaşabiliyor.
Avrupalı üreticiler dışa bağımlılığı azaltmak için adımlar atsa da bu yatırımların 2026 sonundan önce sonuç vermesi beklenmiyor. Pamuk lifi yerine kullanılabilecek alternatif maddeler için çalışmalar sürse de mevcut durumun Avrupa’nın yüksek talebini karşılamaya yetmeyeceği tahmin ediliyor.
ORTA DOĞU VE ORTA ASYA ÜLKELERİ ÖNE ÇIKIYOR
Avrupa’nın üretimde yetersiz kalması ve Çin ile yaşanabilecek tedarik sorunları, Orta Doğu ve Orta Asya ülkelerini öne çıkarıyor. Pamuk üretimi ve ihracatında güçlü olan Türkiye, Özbekistan, Mısır ve Kazakistan gibi ülkeler Avrupa için kritik birer tedarikçi hâline gelebilir. ABD verilerine göre Türkiye, 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 53 artışla 203 bin 100 ton pamuk ipliği ihraç etti. Mısır’ın 2026-2027 yıllarında yaklaşık 70 bin 800 metrik ton pamuk üretmesi bekleniyor. Özbekistan’ın ise 2025-2026’da 750 bin ton, 2026-2027’de ise 780 bin ton işlenmiş pamuk üreteceği tahmin ediliyor. Bir diğer üretici Kazakistan ise pamuk ticaretini çoğunlukla Çin, Türkiye ve Rusya ile yapıyor. Ukrayna savaşının başından bu yana Rusya ile Kazakistan arasındaki pamuk ticaretinin yüzde 60 arttığı belirtiliyor.
Uzmanlar, Avrupalı üreticilerin yatırımları artırsa bile başka zorluklarla karşılaşacağını söylüyor. Özellikle Avrupa ülkelerinin çevresel projelere ve sosyal yardımlara büyük bütçeler ayırması nedeniyle, savunma ve kimya sanayisine yeterince kaynak aktarılamayacağı ifade ediliyor.
Avrupa için bir diğer önemli engel ise kimyasal üretim tesislerinin yetersizliği. Askerî standartlarda patlayıcı maddelerin üretimi; özel tesisler, teknik uzmanlık ve çok sıkı güvenlik kuralları gerektiriyor. Bu durum Avrupa için yüksek maliyet anlamına geliyor. Bu nedenle Avrupa’nın pamuk lifinde Çin’e olan bağımlılığının bir süre daha devam edeceği öngörülüyor. Yatırımların bir kısmı pamuk lifi üretimini artırmaya, diğer kısmı ise odun kaynaklı selüloz gibi alternatif maddeler geliştirmeye ayıracağı tahmin ediliyor.