Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Yolunuz Danimarka’ya düştüyse özellikle şehirlerde bazı evlerin pencerelerinde perde bulunmadığını görmüşsünüzdür. Perdesiz evlerin sayısının çokluğunun II. Dünya Savaşı yıllarına dayandırıldığı biliniyor. Ancak tarihsel kaynaklar, bugünkü perde kullanımının yalnızca savaşla açıklanamayacağını gösteriyor. Savaş yıllarında uygulanan karartma önlemleri bu hikâyenin bir parçası olsa da, Danimarka’daki konut kültürünün zaman içinde geçirdiği değişim de önemli rol oynuyor. Peki Danimarka’lı ev sakinleri perdeye neden bu kadar mesafeli?
SAVAŞ PERDE Mİ YAKTIRDI?
Danimarka’da özellikle Kopenhag gibi büyük şehirlerde bazı evlerin pencerelerinde perde kullanılmadığı görülüyor. Akşam saatlerinde evlerin içinin dışarıdan görülebilmesi, ülkeyi ziyaret edenlerin dikkatini çeken kültürel özelliklerden biri. Bu durumun II. Dünya Savaşı sırasında yaşananlara dayandığı yönünde yaygın bir anlatı bulunuyor. Bu anlatının tarihsel olarak doğrulanabilen bölümü, Danimarka’nın Nazi Almanyası tarafından işgal edildiği 1940-1945 dönemine dayanıyor. Almanya, 9 Nisan 1940’ta Danimarka’yı işgal etti. İşgalin ardından ülkede geceleri karartma uygulaması başlatıldı. Amaç, şehirlerdeki ışıkların gece uçakları tarafından görülmesini ve olası hedeflerin belirlenmesini zorlaştırmaktı. Bu zorunlu karartma uygulaması kapsamında evlerden dışarı ışık sızmasına izin verilmiyordu. Pencerelerde karartma perdeleri kullanılıyor, bazı durumlarda camlar siyah kâğıtlarla kapatılıyordu. Sokak aydınlatmaları ve araç farları için de çeşitli kısıtlamalar uygulanıyordu.
Danimarka Kraliyet Kütüphanesi’nin savaş dönemine ilişkin kaynakları, karartmanın günlük yaşamın önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.
Karartma uygulaması savaşın sonuna kadar devam etti. 4 Mayıs 1945 akşamı Danimarka’nın kurtuluş haberinin duyulmasının ardından ise insanlar pencerelerindeki perdeleri açtı ve evlerde ışıklar yeniden yakıldı. Tarihsel kaynaklara göre bazı yerlerde karartma perdelerinin sökülerek yakıldığı bile aktarılıyor. Savaşın sona ermesinin ardından ışık, Danimarka’nın kurtuluşunun sembollerinden biri hâline geldi. Bu geleneğin günümüzdeki yansımalarından biri de 4 Mayıs akşamı pencerelerde mum yakılması. Danimarka’da birçok kişi her yıl bu tarihte ülkenin 1945’teki kurtuluşunu anmak amacıyla penceresinin önüne mum koyuyor.
MANZARASI OLAN EVLER PERDE KULLANMIYOR!
Ancak buradan ‘Danimarkalılar savaş nedeniyle perde kullanmayı bıraktı’ sonucuna çıkarmak doğru değil. Danimarka’nın konut tarihine ilişkin araştırmalar, perdelerin II. Dünya Savaşı’ndan önce de evlerde yaygın olduğunu gösteriyor. Savaş sırasında ise perdelerin kullanımı ortadan kalkmadı; tam tersine, karartma nedeniyle özel bir işlev kazandı. Savaş sonrasında da perde kullanımı devam etti. Danimarka’nın konut tarihi üzerine çalışmalar yapan Bolius’un aktardığı araştırmalara göre 1960’larda ve 1970’lerde Danimarka evlerinde ince perdeler oldukça yaygındı. 1970’lerin başında incelenen çok sayıda evde pencere perdelerinin bulunduğu belirtiliyor.
Danimarka’da perde kullanımının zaman içinde azalmasında mimari ve yaşam biçimindeki değişiklikler de etkili oldu. Özellikle 1930’larda güçlenen işlevselci mimari anlayış, daha sade ve aydınlık yaşam alanlarını öne çıkardı. Büyük pencerelerin yaygınlaşması ve doğal ışığın iç mekân tasarımında daha fazla önem kazanması, perde kullanımını da etkiledi. Günümüzde bazı Danimarka evlerinde perde kullanılmamasının nedenlerinden biri de dışarıyla görsel bağlantının korunmak istenmesi. Özellikle manzarası bulunan evlerde pencerelerin açık bırakılması tercih edilebiliyor. Bunun yanında pencerenin konumu, evlerin birbirine uzaklığı ve yaşam alanlarının yerleşimi gibi faktörler de mahremiyet konusunda belirleyici olabiliyor.
Bu nedenle Danimarka’daki perdesiz pencereleri yalnızca II. Dünya Savaşı’na bağlamak tarihsel açıdan doğru değil. Savaş yıllarındaki karartma uygulaması, Danimarka’nın ışık ve pencere kültürünün tarihindeki önemli olaylardan biri. Ancak bugün görülen perde kullanımındaki farklılık; modern mimari, doğal ışığa verilen önem, dekorasyon anlayışı ve mahremiyet alışkanlıklarının zaman içinde değişmesiyle birlikte değerlendirilmeli.
II. Dünya Savaşı’nın bu konudaki en belirgin mirası ise perde kullanımından çok, ışığın özgürlükle ilişkilendirilmesi oldu. 1940-1945 arasında pencerelerden ışık sızdırılması engellenirken, savaşın sonunda pencerelerin yeniden aydınlatılması Danimarka’nın kurtuluşunun sembolik görüntülerinden biri hâline geldi. Bugün 4 Mayıs’ta pencerelerde yakılan mumlar da bu tarihsel hafızanın devamı olarak görülüyor.