Son günlerde torunu Bennu Gerede ile tekrar gündeme gelen Hüsrev Gerede, Türk Kurtuluş Savaşı’nın kıymetli isimlerinden biri ve Cumhuriyet’in birinci devrinin önde gelen asker ve diplomatları arasında yer alıyor.
Mustafa Kemal Atatürk’ün en yakın çalışma arkadaşlarından biri olan Gerede, Milli Mücadele’de üstlendiği kritik vazifelerin akabinde uzun yıllar Türkiye’yi yurt dışında büyükelçi olarak temsil etti.
Samsun’a çıkan isimlerden biriydi
12 Mart 1886’da Edirne’nin Karaağaç semtinde dünyaya gelen Hüsrev Gerede, Hersekli Ferik (Korgeneral) Mehmet Ali Paşa ile Mah-I Nur Hanım’ın oğludur. Çocukluğu, babasının vazife yaptığı farklı kentlerde geçti. Birinci tahsiline Erzurum’da başlayan Gerede, babasının vefatının akabinde ailesiyle birlikte İstanbul’a taşındı ve eğitimini burada tamamladı.
1905 yılında Harp Okulu’ndan, 1908’de ise Harp Akademisi’nden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. Askerlik mesleğine II. Ordu’da başlayan Gerede, Adana Olayları’nın bastırılmasında vazife aldı. Balkan Savaşları sırasında 7. Tümen Kurmay Başkanlığı vazifesini yürüttü. Akabinde Trakya sonunu belirleyen komitede çalıştı ve 1913 yılında Atina’ya askeri ataşe olarak atandı.
I. Dünya Savaşı yıllarında Doğu Cephesi’nde Kafkas Orduları Harekât Şube Müdürlüğü vazifesini üstlenen Gerede, savaşın akabinde Erzurum’da Kazım Karabekir Paşa’nın komutasındaki 15. Kolordu’da kurmay başkanı olarak görev yaptı.
Mondros Mütarekesi’nin akabinde İstanbul’a gelen Hüsrev Gerede’nin hayatı, Mustafa Kemal Atatürk ile tıpkı maksat doğrultusunda kesişti. Atatürk’ün Anadolu’ya geçiş hazırlıkları sırasında oluşturduğu 18 kişilik grupta yer alan Gerede, 16 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile Samsun’a çıkan isimlerden biri oldu. Bu seyahat, Atatürk ile ömür uzunluğu sürecek yakın dostluğunun ve çalışma arkadaşlığının da başlangıcıydı.
Gerede Ayaklanması’nı bastırdı soyadı oldu
Milli Mücadele boyunca Mustafa Kemal Paşa’nın karargâhında İstihbarat ve Siyasi Şube Müdürü olarak görev yapan Hüsrev Gerede, Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı, Heyet-i Temsiliye’nin başkâtipliğini üstlendi. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Trabzon milletvekili olarak misyon yaptıktan sonra, İstanbul’un işgali üzerine Ankara’ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışına Trabzon milletvekili sıfatıyla katıldı.
TBMM’de Milli Savunma ve Dışişleri kurullarında misyon alan Gerede, Bolu İsyanı sırasında yaşanan Gerede Ayaklanması’nın bastırılmasındaki başarısıyla dikkat çekti. Atatürk, bu başarısı sebebiyle Soyadı Kanunu’nun akabinde kendisine “Gerede” soyadını verdi.
1921 yılında Londra Konferansı’na gönderilen TBMM heyetinde yer alan Hüsrev Gerede, Meclis’te 66 konuşma yaptı. 1924 yılında askerlik vazifesinden ayrıldıktan sonra Urfa ve Sivas milletvekilliği yaptı.
Oğlunun hayatını kaybetmesi anılarını yarım bıraktı
1936 yılında Tokyo Büyükelçiliği’ne atanmasıyla yine devlet hizmetinde diplomatik vazife üstlenen Gerede, daha sonra Berlin, Budapeşte, Sofya, Tahran ve Rio de Janeiro büyükelçiliklerinde bulundu. Misyon yaptığı ülkelerde Türk dış siyasetinin şekillenmesine katkı sağladı; bilhassa Türk-Japon ve Türk-Alman münasebetlerinin gelişmesi için kıymetli çalışmalar yürüttü. Tokyo Büyükelçiliği sırasında Ertuğrul Şehitliği’ndeki anıtın onarımını da gerçekleştirdi.
1934 yılında İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Türkiye ziyaretinin tertibinde kıymetli rol üstlenen Gerede, iki ülke arasındaki diplomatik münasebetlerin güçlenmesine katkı sundu. 1949 yılında yaş haddinden emekliye ayrıldı.
Siyasi ve diplomatik mesleğinin yanı sıra müelliflik da yapan Hüsrev Gerede, anılarını kitaplaştırmayı planladı. Hayattayken sadece İran Hatıratı yayımlanırken, Harp İçinde Almanya isimli yapıtı vefatından yıllar sonra okurla buluştu. Atatürk ve Kurtuluş Savaşı’na ait notlarının ise büyük kısmı Osmanlıca el yazmaları halinde kaldı. Büyük oğlu Faruk’un yedek subaylık eğitimi sırasında hayatını kaybetmesi, Gerede’nin anılarını yayına hazırlama sürecini yarıda bırakmasına sebep oldu.
Adı Teşvikiye’de bir caddeye verildi
Diplomat Galip Kemal Söylemezoğlu’nun kızı Lamia Hanım ile evlenen Hüsrev Gerede’nin Ali Faruk ve Mehmet Selçuk isminde iki oğlu oldu.
20 Mart 1962’de İstanbul’da 76 yaşında hayatını kaybeden Hüsrev Gerede, Edirnekapı Şehitliği’ne defnedildi. İstanbul Teşvikiye’de uzun yıllar yaşadığı caddeye “Hüsrev Gerede” ismi verilirken, anısına bir anıt da dikildi.
Bugün Hüsrev Gerede, sırf Cumhuriyet’in birinci yıllarının kıymetli bir diplomatı değil; birebir vakitte Bandırma Vapuru’yla Samsun’a çıkan, Erzurum ve Sivas kongrelerinde misyon alan ve Mustafa Kemal Atatürk’ün en güvendiği isimler arasında yer alan Milli Mücadele kahramanlarından biri olarak hatırlanıyor.