Türkiye’de sıcak hava dalgalarının sıhhat üzerindeki en ağır faturasını çıkaran organ, birçok vakit akla en son gelen ‘kalp’ oluyor… Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2025 datalarına nazaran ülkede en sık mevt sebebi yüzde 34,7 ile sirkülasyon sistemi hastalıkları. Bu ölümlerin yüzde 42,3’ünün arkasında iskemik kalp hastalıkları (kalp damarlarının daralması sonucu oluşan kalp hasarı) var.
Sigara, hareketsizlik, kolesterol ve tuz üzere klasik risk faktörlerinin yıllardır konuşulduğunu belirten Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Bingür Sönmez ‘’Ancak son 20 yılın bilimsel literatürü, listeye çok daha sade bir başlık ekliyor… O da su’’ dedi ve şu bilgileri paylaştı.
Önemli bir risk faktörü
Yetişkin bir insan bedeninin yaklaşık yüzde 60’ı sudan oluşuyor. Kanın sıvı kısmı olan plazmanın ise neredeyse tamamı sudur. Bu, kalbin işini direkt belirleyen bir denklem yaratıyor. Beden su kaybettiğinde birinci daralan hacim, kan hacmi oluyor. Plazma azaldıkça kan koyulaşıyor; hematokrit, tam kan viskozitesi ve fibrinojen seviyeleri yükseliyor. Bu üç pahanın her biri, kardiyoloji literatüründe koroner kalp hastalığı için bağımsız risk faktörü olarak kabul ediliyor.
Kalpte ne üzere değişiklikler olur?
Kalbe dönen kan azalır, her atımda pompalanan hacim düşer, kalp bunu telafi etmek için hızlanır. Dinlenme halinde dakikada 60-80 arasında atan bir kalp, önemli susuzlukta 90-100’e çıkabilir. Birebir anda kan yoğunlaştığı için akışkanlığı bozulur ve damarlarda pıhtı oluşma eğilimi artar. Yani kalp hem daha çok çalışmak zorunda kalır, hem de daha güç bir gereçle çalışır.
Bilim ne diyor?
Loma Linda araştırması (2002)
Kaliforniya’da 8.280 erkek ve 12.017 bayanın izlendiği Adventist Health Study, hususun kilometre taşı sayılıyor. Başlangıçta kalp hastalığı, inme yahut diyabeti olmayan iştirakçiler 6 yıl takip edildi ve 246 ölümcül koroner olay kaydedildi. Günde 5 bardak ve üzeri su içenlerde, 2 bardak ve altında içenlere kıyasla ölümcül koroner kalp hastalığı riski erkeklerde yüzde 54, bayanlarda yüzde 41 daha düşük bulundu. Farklı olan, tıpkı muhafazanın sudan diğer içeceklerde görülmemesiydi; hatta yüksek ölçüde su dışı sıvı tüketen bayanlarda risk artmıştı.
Önemli bir uyarı
Kan sodyum seviyesini düşürecek kadar
(3-5 litre) su içmek de ziyanlı, hatta ölümcül olabilir. Sıvı ölçüsünde “ne kadar çoksa o kadar iyi” mantığı geçerli değil.
“Ters yöndeki tehlike: “Su Zehirlenmesi”dir. Birkaç saat içinde beş litreyi aşan tüketim su zehirlenmesi sebebi olabilir.
Kimler daha dikkatli olmalı?
– Yaşlılar: Susuzluk hissi yaşla birlikte azalır. 75 yaşındaki bir kişi, nitekim sıvı açığı varken bile susuzluk hissetmeyebilir.
– Diüretik kullananlar: İdrar söktürücüler, tarifi gereği bedenden sıvı ve elektrolit atar. Fransa’daki 345 hastayı inceleyen bir çalışmada, diüretik kullanımı hastanede mevt riskiyle bağlı bulundu.
– Tansiyon ilacı kullananlar: Sıcağın kendisi damarları genişletir. Bu, tansiyon düşürücü ilaçların tesirini beklenmedik ölçüde artırarak baş dönmesi, bayılma ve düşmelere yol açabilir.
– Kronik hastalığı olanlar ve çocuklar: Her ikisinde de sıvı istikrarı daha dar bir aralıkta seyreder.
ÖNEMLİ İSTİSNA:
Kalp yetmezliği ve birtakım böbrek hastalıklarında tabipler sıvı alımını şuurlu olarak kısıtlar.
Bu hastalarda “daha çok su iç” tavsiyesi ziyanlı olabilir. Kalp yetmezliği tanısı olan okurların günlük sıvı ölçüsünü kesinlikle kendi tabipleriyle belirlemesi gerekir.
Peki ne kadar?
Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Beslenme Rehberi’ne (TÜBER) nazaran günlük toplam sıvı alımı erkekler için 2.500 ml, bayanlar için 2.000 ml olarak öneriliyor. Bu ölçüye çorba, süt, ayran, çay üzere tüm içecekler ve sebze-meyvedeki sular dahildir.
PRATİK ÖNERİLER
– Susamayı beklemeyin.
Susuzluk, açığın erken değil geç habercisidir.
– Suyu güne yayın. Bir seferde yarım litre içmek yerine, saat başı bir bardak daha tesirlidir.
– İdrar rengine bakın. Açık saman sarısı düzgün; koyu sarı ve keskin kokulu idrar sıvı açığının en pratik göstergesidir.
– Yatağınızın başucuna bir bardak su koyun. Gece terlemesi fark edilmeyen bir kayıp sebepleridir.
– Su oranı yüksek besinlerden yararlanın. Karpuz, salatalık, domates, marul, çorba üzere.
– Şekerli içeceklerle su gereksiniminizi karşılamayın. Kalp sıhhati açısından kollayıcı tesir gösteren, sade suyun kendisidir.
– Sıcak saatlerde antrenmanı erteleyin. 11.00-16.00 arası açık havada zorlayıcı aktiviteden kaçının.
– Tuz dengesine dikkat edin. Aşırı tuz beden sıvı istikrarını bozar; lakin yoğun terlemede tuz kaybı da olur.
Bu belirtilerde vakit kaybetmeyin
– Çarpıntı, sistemsiz kalp atışı
– Göğüste baskı yahut ağrı
– Ayağa kalkarken baş dönmesi, göz kararması, bayılma
– Terlemenin kesilmesi, derinin kuru ve sıcak olması
– Bilinç bulanıklığı, konuşmada zorlanma
– İdrar ölçüsünün bariz biçimde azalması
Bu tabloyu önemseyin
Kalp-damar sıhhati kelam konusu olduğunda su, tek başına bir tahlil değildir. Sigara, tansiyon, kolesterol, hareketsizlik ve obezite hâlâ tablonun ağır maddeleridir. Fakat son 20 yılın bilgileri, kâfi sıvı alımının bu listeye eklenmesi gereken, herkesin erişebildiği ve hiçbir maliyeti olmayan bir muhafaza katmanı sunduğunu gösteriyor.
Pompalanan kan hacmi azalır
Plazma hacmi, en son ve en az değişen büyüklüktür. Beden onu doku sıvıları değerine sabit tutmaya çalışır. Münasebetiyle kan hacminin düşmeye başlaması, savunmanın tükendiği manasına gelir; nabız yükselir, kalbin her atımda pompaladığı hacim azalır. Deriye giden kanın kısılması ise başka bir tehlike yaratır. Beden serinlemek için deriye kan göndermek zorundadır; susuzluk bu mekanizmayı zayıflattığı için sıcakta susuz kalan bir kişi hem kalbini zorlar hem de beden ısısını düşürme yeteneğini kaybeder.
Sıcak çarpmasında derinin kuru ve sıcak olması tam olarak bu yüzden kritik bir ihtar işaretidir.
Hangi organ ne kadar su taşır?
Vücudun her organı birebir oranda su tutmuyor: Akciğerler % 83, böbrek ve kaslar % 79, beyin ve kalp % 73, karaciğer % 79, deri ise % 64 oranında sudan oluşur. Kemikler bile % 31 su içermektedir. Kanın sıvı kısmı olan plazmanın ise yaklaşık % 90’nı sudur.
Vücutta yağlanma fazlaysa…
Yağ dokusu, bedenin en az su tutan dokusudur. Bu yüzden beden yağ oranı yükseldikçe toplam su oranı düştüğü için tıpkı ölçüdeki sıvı kaybı, yağ oranı yüksek bir bireyde daha büyük bir açık yaratır. Yaşlılarda toplam beden suyunun azalması da tıpkı sebeple ehemmiyet taşır.