Glutamat bedende üretilen ve besinlerden da alınabilen bir amino asittir. Hudut hücreleri arasındaki irtibatları (sinaps) güçlendirerek yeni bilgilerin öğrenilmesini ve hafızada kalıcı olmasını sağlar. ‘’Beynin en değerli uyarıcı haberci maddesi olan glutamat, nöronlara ‘açıl-çalış-öğren’ komutunu verir. Düşünmek, öğrenmek ve hatırlamak glutamatla başlar, glutamatla güçlenir’’ diyen Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz, bu değerli amino asidin beyne tesirlerini ve doğal kaynaklarını şöyle açıkladı:
AMİNO ASİTLER
Beyne etkileri
Glutamat, nöronların yani hudut hücrelerinin kullandığı kimyasal bir mesajcıdır. Beyinde dikkati açar, bilgiyi işler, hareketi ve hisleri yönetir.
İşte mekanizması
GLUTAMAT, merkezi hudut sisteminin “gaz pedalı” üzere çalışarak, nöronları (sinir hücrelerini) etkinleştirir.
Ancak fazla salgılanması hudut hücrelerini aşırı uyararak hasara yol açabilir; bu sebeple GABA ismi verilen öbür bir kimyasal tarafından dengelenir. GABA (Gama-Aminobütirik Asit), beyin ve hudut sisteminde doğal olarak üretilen kimyasal bir habercidir (nörotransmitter). Temel misyonu beyni yavaşlatmak, sinirleri sakinleştirmek ve aşırı uyarılmayı önlemektir.
Vücutta azalırsa nelere yol açar?
Glutamat seviyelerindeki azalma durumunda ise şu problemler yaşanabilir:
– Odaklanma yeteneğini etkileyerek konsantrasyon zahmetine neden olabilir.
– Uykuya dalmayı zorlaştırıp, uyku kalitesini etkileyebilir.
– Enerji düzeylerini düşürüp, yorgunluk hissine sebep olabilir.
– Zihinsel yorgunluk hissine ve bilişsel fonksiyonlarda azalmaya yol açabilir.
Hangi besinlerde bulunur?
Beslenme yoluyla kâfi ölçüde glutamat almak beyin işlevlerinin sağlıklı bir halde devam etmesine yardımcı olur.
Kırmızı et, tavuk, yumurta, kemik suyu, balık, mantar, domates, bezelye, brokoli, ceviz, süt ve peynir üzere besinler yüksek oranda glutamat içerir. Glutamat tıpkı vakitte anne sütünde bulunan ana amino asittir ve bu da bebeklerde beyin gelişimi açısından çok kıymetlidir.
Dengesi bozulursa ne olur?
Glutamat önemlidir lakin fazlası ziyanlıdır. Denetimsiz salınımda nöronlar aşırı uyarılır, bu da hücre hasarına yol açabilir. Çok fazla glutamatın hudut hücrelerini uyarmasıyla bağlı olan birtakım nörodejeneratif hastalıklar arasında Parkinson, Alzheimer ve Huntington yer almaktadır.
Nasıl dengelenir?
Beyin glutamatı üç kalkanla istikrarlar:
– GABA (frenleyici nörotransmitter)
– Destek hücreleri (fazlayı süpürür)
-Taşıyıcı pompalar (geri toplar)
Sağlıklı beyinde bu muhafaza düzeneği 7/24 devrededir.
Takviye almak gerekir mi?
Vücudun temel bir amino asit olan glutamine muhtaçlığı vardır fakat destek almak çoklukla gerekli değildir. Çünkü yüzeysel kullanılması ve fazla alınması hudut hücrelerine ziyan vererek nörolojik hastalıklara yol açabilir. Beden, sağlıklı bir beslenme tertibinde gerekli ölçüde glutamatı kendi sentezler yahut besin yoluyla bilhassa proteinlerden alır. Özel sıhhat durumlarında ise doktor önerisiyle takviye alınabilir.
Öğrenme ve hafızayı güçlendirmek için 5 ipucu
- Tekrar ve aralıklı öğrenme: Bilgiyi günlere yayarak çalışın – kontaklar kalınlaşır.
- Uykuya öncelik verin: 7-9 saat kaliteli uyku – glutamatla başlayan süreç hafızada sabitlenir.
- Odak blokları kullanın: 45-60 dakika yoğun odak + kısa molalar – sinyaller daha tesirli işler.
- Hareket ve gün ışığı alın: İdman ve yürüyüş – beyin kan akımı ve nöroplastisiteyi takviyeler.
- Geriliminizi yönetin: Derin nefes, gevşeme ve ekran detoksu – glutamat- GABA istikrarı korunur.
- Alkol, glutamat üretimini ve nörotransmitterin salınımını yavaşlatır:
Glutamat seviyeleriniz düşükse alkol kullanımının ilgili semptomlarınızı muhtemelen daha da kötüleştireceğini unutmayın.