Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Osmanlı denizcilerinin gemilerde maymunları gözcü olarak kullandığı anlatısı, uzun yıllardır dikkat çeken tarih hikâyelerinden bir tanesi. İlk bakışta bir şehir efsanesi gibi görünse de konuya ilişkin araştırmalar, bu anlatının Osmanlı dönemine ait metinlerde izlerinin bulunduğunu gösteriyor. Son yıllarda yapılan akademik bir araştırmaya göre, ‘Topa tutulmuş maymuna dönmek’ deyimi 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanıldı. Araştırmada, deyimin ortaya çıkışının Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanılmasıyla bağlantılı olduğu sonucuna ulaşılıyor. Bu durum, maymunların Osmanlı donanmasında hiçbir zaman kullanılmadığı yönündeki düşüncenin aksine, konuya ilişkin tarihî bir uygulamanın bulunduğuna işaret ediyor. Osmanlı denizcileri maymunları gözcü olarak mı kullandı?
Kaynaklarda aktarılan anlatıya göre maymunlar, gemilerin yüksek bölümlerine çıkarılarak çevreyi ve ufku gözlemlemeleri amacıyla kullanılıyordu. Bir başka geminin görülmesi durumunda maymunun hareketleri mürettebat tarafından fark ediliyor ve bu şekilde yaklaşan gemiler konusunda erken uyarı sağlanıyordu. Bu uygulamanın temelinde, maymunların yüksek bir noktadan insanlardan daha uzak mesafeleri fark edebileceği düşüncesi bulunuyordu. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Kaynaklar, maymunların Osmanlı donanmasında gözcü olarak kullanıldığına ilişkin tarihî izler sunuyor; fakat bunun bütün Osmanlı savaş gemilerinde uygulanan standart ve resmî bir askerî sistem olduğunu kesin olarak söylemek doğru olmayabilir.
OSMANLI ORDUSUNDA MAYMUN BİRLİKLERİ Mİ VARDI?
Dolayısıyla son zamanlarda özellikle sosyal medyada sıkça gündeme gelen ‘Osmanlı ordusunda maymun birlikleri vardı’ ifadesi tarihî gerçekliği olduğundan daha ileri götürüyor olabilir. Konuyla ilgili en dikkat çekici kanıtlardan biri, ‘Topa tutulmuş maymuna dönmek’ deyiminin Osmanlı metinlerinde kullanılmasıdır. 2026 yılında yayımlanan akademik bir araştırmada, bu deyimin 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar farklı Osmanlı metinlerinde görüldüğü ortaya konuldu.
Deyimin anlamı ise top atışına maruz kalan bir maymunun yaşadığı ölüm tehlikesi ve çaresizlik üzerinden şekilleniyordu. Zaman içerisinde deyim; perişan olmak, büyük bir tehlikeye düşmek, parçalanmak veya ölümcül bir saldırıya maruz kalmak gibi farklı anlamlarda kullanılmaya başladı. Bu bulgu, maymunların gemilerde gözcü olarak kullanılması anlatısının yalnızca modern dönemde ortaya çıkmış bir hikâye olmadığını gösteren en önemli işaretlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Maymunların Osmanlı denizciliğindeki kullanımına ilişkin önemli yazılı kaynaklardan biri de 1951 yılında yayımlanan ‘Türk Denizciliği ve Maymunlar’ başlıklı yazı olduğu düşünülüyor. Bu yazıda, Osmanlı denizciliğinde maymunların gözcü olarak kullanıldığına ilişkin anlatılar aktarılıyor. Maymunların gemilerin yüksek bölümlerine çıkarılarak ufku gözetlediği ve uzaktaki gemilerin fark edilmesinde kullanıldığı belirtiliyor. Ancak bu yazının 1951 yılında kaleme alınmış olması nedeniyle, burada aktarılan bilgilerin tamamının doğrudan Osmanlı döneminden kalma bir belge olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Yazı, daha eski tarihî ve edebî anlatılara dayanan bir aktarım niteliğinde olabilir.
PİRİ REİS’İN GEMİSİNDE DE VARDI!
Bu nedenle maymunların gözcü olarak kullanılması konusunda en güçlü nokta, yalnızca bu yazının varlığı değil, Osmanlı dönemine ait metinlerde bu uygulamaya dayanan deyim ve anlatıların bulunmasıdır. Konuyla ilgili bazı anlatılarda maymunların Pîrî Reis ve Kemal Reis’in gemilerinde de kullanılmış olabileceği ileri sürülüyor. Ancak mevcut kaynaklarda bu durum kesin bir tarihî belge olarak ortaya konulmuyor. Bu nedenle ‘Pîrî Reis’in gemisinde maymun gözcü vardı’ şeklinde kesin bir ifade kullanmak yerine, bazı kaynaklarda böyle bir ihtimalden söz edildiğini belirtmek daha doğru.
Osmanlı İstanbul’unda maymunlarla ilgili en dikkat çekici anlatılardan biri de ‘Maymunkeş’ adıyla bilinen olaydır. Bu anlatı, III. Murad döneminde yaşamış olan Molla Abdülkerim Efendi ile ilişkilendiriliyor. Sonraki kaynaklarda, Abdülkerim Efendi’nin İstanbul’daki maymunlara karşı sert bir tutum aldığı ve maymunların öldürülmesini emrettiği aktarılıyor. Bu nedenle Abdülkerim Efendi’nin “Maymunkeş İmam” olarak anıldığı anlatılıyor. Ancak Maymunkeş olayının ayrıntıları konusunda önemli bir uyarı yapmak gerekiyor. Olayın günümüze ulaşan anlatımı, doğrudan Osmanlı devlet arşivlerinden ortaya konmuş kesin bir belgeye dayanmıyor. Daha sonraki tarih ve kültür kaynaklarında aktarılan bir anlatı niteliğinde.
Bu nedenle ‘İstanbul’daki bütün maymunların belirli bir tarihte topluca asıldığı’ gibi ayrıntıları kesin tarihsel gerçek olarak sunmanın doğru olmadığı düşünülüyor. Maymunkeş hikâyesi, Osmanlı toplumunda maymunların bilinen ve şehir hayatında görülen hayvanlar olduğuna ilişkin kültürel bir anlatı olarak değerlendirilebilir. Fakat bu olay, maymunların Osmanlı donanmasında gözcü olarak kullanıldığına dair doğrudan bir kanıt niteliğinde değil.
Mevcut kaynaklar, Osmanlı ordusunda maymunlardan oluşan resmî bir askerî birlik bulunduğunu göstermiyor. Buradaki maymun asker ifadesi, günümüzde konuyu anlatırken kullanılan oldukça renkli bir tanımlama. Tarihî kaynakların gösterdiği şey daha farklı: Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanıldığına ilişkin tarihî bir uygulama ve bu uygulamaya dayandığı düşünülen Osmanlıca deyim ve anlatılar bulunuyor. Maymunkeş hikâyesi de Osmanlı İstanbul’unda maymunların varlığına ilişkin ayrı bir tarihî anlatı olarak karşımıza çıkıyor. Dolayısıyla bu iki konuyu birbirine bağlamak mümkün olsa da aynı olaymış gibi değerlendirmek doğru olmayabilir.