Menopoz devriyle birlikte zihinsel performansta değişim hissi yaygın bir problemdir. Söz bulmada gecikme, odaklanmada zorlanma, unutkanlık hissinin artması birçok vakit telaşa yol açar. Doğal olarak bu durumun kalıcı olup olmadığı sorusu akla gelir.
Bilimsel açıdan değerlendirildiğinde, menopozda hafıza değişiminin çoğunlukla süreksiz biyolojik süreçlerle alakalı olduğunu belirten Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz ‘’Beyin yapısal olarak ziyan görmez. Metabolik istikrar değişir. Bu nedenle gerçek yaklaşım ile hafıza işlevlerini desteklemek mümkündür’’ dedi ve şu bilgileri verdi:
Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz
Östrojen beyin için de çok önemli
Östrojen hipokampus olarak isimlendirilen hafıza merkezlerinde faal rol oynar. Sinaptik kontakları takviyeler, öğrenme kapasitesini artırır, beyin hücrelerinin güç kullanımını düzenler. Bu hormon azaldığında hudut hücreleri ortasındaki irtibat suratı bir ölçü düşer. Bu da unutkanlık hissine yol açar. Araştırmalar menopoza geçiş periyodundaki bayanların yaklaşık yüzde 60 ila 70’inde bilişsel yakınmalar görülebildiğini göstermektedir.
Bu durum Alzheimer riski manasına mı gelir?
Çoğu durumda hayır. Menopozda görülen bilişsel değişimler işlevseldir. Dalgalı seyreder. Günlük hayat büsbütün bozulmaz. Alzheimer hastalığında ise unutkanlık ilerleyicidir. Vakitle fonksiyon kaybı barizleşir. Bu nedenle iki durum birbirinden farklıdır.
Kalıcı hasar oluşur mu?
Östrojen sırf üreme sistemi ile ilgili değildir. Birebir vakitte serotonin, asetilkolin, dopamin üzere nörotransmitter sistemleri üzerinde düzenleyici tesir gösterir. Menopoz devrinde östrojen dalgalandığında, beyin yeni bir istikrar kurmaya çalışır. Bu süreç kalıcı hasar manasına gelmez. Adaptasyon periyodudur. Bu nedenle menopozda unutkanlık ekseriyetle dalgalı seyreder. Kimi günler daha besbellidir, kimi günler minimal hissedilir.
Zihinsel yük hafızayı tesirler
Günlük ömürde çok sayıda sorumluluğun tıpkı anda yürütülmesi zihinsel yük olarak tanımlanır.
İş yükü zihnin daima faal kalmasına neden olur. Beyin kapasitesi doluyken yeni bilgiyi kaydetmek zorlaşır.
Bu durum unutkanlık hissini artırabilir.
Çoğu vakit sorun hafıza zayıflığı değil bilişsel yük fazlalığıdır.
Neler yapılabilir?
Menopozda hafızayı güçlendirmek mümkün. Beyin hakikat biyolojik şartlar sağlandığında işlevlerini toparlayabilir. Bilimsel çalışmalar hayat biçimi düzenlemelerinin bilişsel performans üzerinde bariz tesirleri olduğunu göstermektedir.
Hafızayı destekleyen yaklaşım çok faktörlüdür.
-Düzenli uyku ritmi oluşturmak
-Sabah gün ışığı almak
-Günlük fizikî aktivite bilhassa yürüyüş
-Protein yüklü istikrarlı beslenme
-Sağlıklı yağ tüketimi
-Stres yönetimi
-Bilişsel ikazım aktiviteleri
-Gerektiğinde tabip denetiminde hormonal değerlendirme
Beslenme nasıl tesirler?
Protein açısından güçlü kahvaltı nörotransmitter (sinir hücreleri –nöronlar- ortasındaki irtibatı sağlayan kimyasal haberciler) üretimini dayanaklar. Kolin içeren besinler asetilkolin sentezine katkı sağlar. Asetilkolin öğrenme ve hafıza süreçlerinde değerli nörotransmitterdir. Sağlıklı yağlar hücre zarının bütünlüğünü dayanaklar. Omega 3 yağ asitleri nöroinflamasyonu, antioksidan açısından güçlü sebzeler oksidatif gerilimi azaltır.
Sabah rutini beyin için neden değerli?
Sabah saatlerinde gün ışığı almak sirkadiyen ritmi düzenler. Melatonin baskılanır, kortizol fizyolojik formda yükselir, dikkat sistemleri aktive olur. Fizikî hareket beynin kan akımını artırır.
Noradrenalin seviyesi yükselir. BDNF olarak bilinen nörotrofik faktör aktive olur. BDNF öğrenme, hafıza, sinaptik plastisite açısından kritik bir proteindir. Bu nedenle kısa vadeli sabah yürüyüşleri bile bilişsel performansı destekleyebilir.
Hafıza kaybı yaşanır mı?
Menopozda unutkanlık, hormon seviyelerindeki değişim, uyku kalitesindeki azalma, gerilim yükündeki artış üzere faktörlere bağlı olarak bilgi sürece suratında ortaya çıkan süreksiz yavaşlamadır.
Başka bir sözle, sorun hafıza kaybı değil, bilgiyi kaydetme yahut geri çağırma sürecinin daha yavaş işlemesidir. Östrojen seviyesi azaldığında hudut hücreleri ortasındaki bağlantı suratı bir ölçü düşer. Bu da günlük ömürde dalgınlık, unutkanlık hissi, zihinsel yavaşlama olarak algılanır.
Uyku kalitesiyle ilişkili
Uyku sırasında beyin sadece dinlenmez. Birebir vakitte bilgi düzenleme süreci yapar. Derin uyku devrinde öğrenilen bilgiler kalıcı hafızaya aktarılır. Beyin metabolik atıkları temizler. Menopoz periyodunda uyku bozulduğunda bu süreçler aksar. Derin uyku azaldığında zihinsel netlik azalır. Bu nedenle menopozda görülen unutkanlığın değerli kısmı uyku kalitesi ile bağlıdır.
Ne vakit doktora başvurulmalı?
Günlük ömür besbelli derecede etkileniyorsa kıymetlendirme gerekir. Nöroloji uzmanına başvurmakta fayda vardır.