Derleme: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Akdeniz mutfağının önemli bir parçası olan bakla, yüksek besin değeri nedeniyle uzmanlar tarafından önerilen gıdalar arasında yer alıyor. Ancak bu mütevazı bitki, bazı kişilerde ciddi sağlık sorunlarına yol açabildiği için tıp dünyasında özel bir yere sahip. Uzmanlar, özellikle genetik yatkınlığı bulunan bireylerin bakla tüketimi konusunda bilinçli olması gerektiğini belirtiyor. Favizm‘i tetikleyen, Antik Yunan’da yasaklanan bakla sandığımız kadar faydalı değil mi?
BAHAR SEBZESİ ‘BAKLA’!
En güncel haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
Bahar aylarının gelmesiyle birlikte tezgâhlarda yerini alan bakla, Türk mutfağında zeytinyağlı yemeklerden mezelere kadar pek çok tarifte kullanılıyor. Protein, lif, demir, magnezyum ve folik asit açısından zengin olan bakla, sağlıklı beslenme listelerinde sıkça yer alıyor. Ancak herkes için aynı derecede güvenli olmayabiliyor. Uzmanlara göre baklanın bazı kişiler için risk oluşturmasının nedeni, halk arasında çok bilinmeyen ancak dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen genetik bir enzim eksikliğinden kaynaklanıyor. Tıpta G6PD (Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency) olarak bilinen bu durum, kırmızı kan hücrelerinin belirli maddelere karşı savunmasız hale gelmesine neden oluyor. G6PD’deb muzdarip bireylerde bakla tüketimi sonrasında ‘favizm’ adı verilen bir tablonun ortaya çıktığı biliniyor. Bu durumda kırmızı kan hücreleri normalden çok daha hızlı parçalanıyor. Sonuç olarak kişide ani halsizlik, baş dönmesi, nefes darlığı, çarpıntı, koyu renkli idrar ve sarılık gibi belirtiler görülebiliyor.
‘Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency’ hastalığında vücut bu enzimi yeterince üretemez veya üretilen enzim normal çalışmaz. Sonuç olarak kırmızı kan hücreleri bazı ilaçlara, enfeksiyonlara veya gıdalara karşı hassas hale gelir ve parçalanabilir. G6PD hastalığının tetikleyicileri arasında ise bakla, bazı antibiyotikler, sıtma ilaçlarının bazı türleri, naftalin (güve kovucu) ve bazı enfeksiyonlar bulunuyor.
TARİH BOYUNCA TARTIŞMALI BİR BESİN OLDU
Bakla hakkındaki tartışmalar yalnızca modern tıpla sınırlı değil. Tarih boyunca bu bitkiye yönelik ilginç inanışların da olduğu biliniyor. Antik kaynaklara göre filozof Pisagor ve öğrencileri bakla yemeyi yasaklamıştı. Bu yasağın nedeni konusunda farklı görüşler bulunsa da bazı tarihçiler bunun dini ve mistik sebeplerden kaynaklandığını düşünüyor. Bazıları ise dönemin insanlarının baklanın bazı bireylerde hastalığa neden olduğunu gözlemlemiş olabileceğini öne sürüyor.
Bugüne dek yapılmış araştırmalar G6PD’nin bazı bölgelerde daha sık görüldüğünü, özellikle Akdeniz havzası, Orta Doğu, Afrika ve Asya’nın belirli kesimlerinde yaşayan toplumlarda bu genetik özelliğin daha yaygın olduğunu ortaya çıkardı.
Bakla yüzyıllar boyunca gizemli bir bitki olarak anılsa da uzmanlar baklanın risklerinden söz edilirken faydalarının da göz ardı edilmemesi gerektiğini vurguluyor. Yüksek oranda bitkisel protein içeren, lif bakımından zengin olması nedeniyle sindirim sistemini destekleyen, Folat içeriği sayesinde hücre yenilenmesine katkı sağlayan, demir ve magnezyum gibi mineraller açısından önemli bir kaynak olarak görülen bakla aynı zamanda uzun süre tokluk hissi sağlamasıyla biliniyor.
Beslenme uzmanları, herhangi bir sağlık sorunu bulunmayan bireylerin baklayı dengeli bir diyetin parçası olarak güvenle tüketebileceğini belirtiyor. Buna ek olarak toplumun büyük çoğunluğu için baklanın güvenli bir besin olduğunu ancak ailesinde favizm ya da G6PD öyküsü bulunan kişilerin dikkatli olması gerektiğini söylüyor. Özellikle daha önce bakla tükettikten sonra açıklanamayan halsizlik, sarılık veya kansızlık yaşayan bireylerin bir sağlık kuruluşuna başvurması tavsiye ediliyor. Uzmanlara göre erken teşhis sayesinde risk grubundaki kişiler gerekli önlemleri alabiliyor ve ciddi sağlık sorunlarının önüne geçilebiliyor.
Baklanın zaman zaman ‘korkulan bitki’ olarak anılması, onun zehirli bir bitki olmasından kaynaklanmıyor. Aksine, milyonlarca insan tarafından güvenle tüketilen besleyici bir gıda olarak kabul ediliyor. Ancak belirli bir genetik enzim eksikliği bulunan kişilerde ciddi sonuçlar doğurabilmesi, baklayı diğer birçok sebzeden farklı bir konuma yerleştiriyor. Bu nedenle uzmanlar, baklaya karşı gereksiz bir korku oluşturmak yerine toplumun bilinçlendirilmesinin daha önemli olduğuna dikkat çekiyor. Birçok kişi için sağlık deposu olan bu bahar sebzesi, bazı bireyler için ise dikkatle yaklaşılması gereken özel bir gıda olma özelliğini koruyor.