Ponzi olarak bilinen saadet zincirleri ve gibisi yatırım sistemleri çöktüğünde, mağdurların ziyanlarının nasıl karşılanacağı kıymetli bir hukuksal sorun olarak ortaya çıkıyor. Bilhassa kimi büyük dolandırıcılık ve iflas belgelerinde, sistemden yatırdığından daha fazla para çekmiş şahıslara yapılan ödemelerin belli şartlarda geri istenmesi gündeme geliyor. Bu uygulama “clawback” olarak isimlendiriliyor.
Clawback nedir?
İngilizcede “geri alma” manasına gelen clawback, makul şartlarda daha evvel yapılmış ödemelerin yahut elde edilmiş çıkarların hukuksal yollarla geri alınmasını tabir ediyor.
Ponzi ve gibisi yatırım sistemlerinde uygulamanın temelinde, kişinin sisteme yatırdığı gerçek para ile sistemden çektiği toplam ölçünün karşılaştırılması bulunuyor. Bir yatırımcı sisteme yatırdığından daha fazla para çekmişse, aradaki farkın hangi şartlarda geri alınabileceği tasfiye sürecinde incelenebiliyor.
Buradaki temel hedef, sistemin çökmesiyle ortaya çıkan zararın mümkün olduğu ölçüde karşılanması ve mevcut varlıkların alacaklılar arasında tüzel kurallara nazaran dağıtılması.
Clawback, bütün ülkelerde tıpkı halde uygulanan tek tip bir formül değil. Geri alma sürecinin kapsamı, kimlere karşı uygulanabileceği ve hangi fiyatların talep edilebileceği ilgili ülkenin hukukuna ve belgenin özelliklerine nazaran değişiyor.
Clawback hesabında hangi para dikkate alınıyor?
Tasfiye sürecinde öncelikle yatırımcının sisteme nitekim ne kadar para yatırdığı ve karşılığında ne kadar ödeme aldığı belirleniyor.
Örneğin bir kişi sisteme 100 bin lira yatırıp toplamda 140 bin lira çekmişse, yatırdığı anaparanın üzerindeki 40 bin liralık kısım ayrıyeten incelenebiliyor. Buna karşılık sisteme yatırdığı paranın tamamını geri alamayan yatırımcılar farklı bir kategoride bedellendiriliyor.
Bu sebeple Ponzi evraklarında sırf hesap ekranında görünen kâr sayıları değil, gerçek para giriş ve çıkışları değer taşıyor.
Dünyada clawback uygulamasının dikkat çeken örnekleri
1. Bernie Madoff belgesi – ABD
Clawback kavramının en bilinen örneklerinden biri, ABD’de 2008 yılında ortaya çıkan Bernie Madoff olayı oldu.
Madoff’un yatırımcılara ilişkin hesaplarda yaklaşık 65 milyar dolarlık bir portföy varmış üzere gösterdiği, gerçek anapara kaybının ise yaklaşık 17,5 milyar dolar düzeyinde olduğu belirlendi.
Tasfiye sürecinde, yatırdıkları gerçek paradan daha yüksek meblağlarda ödeme alan kişi ve kuruluşlara yönelik geri alma davaları açıldı. Madoff’un finansal ağıyla temaslı birtakım kurumlar ve şahıslarla de milyarlarca dolarlık muahedeler yapıldı.
Mağdurların ziyanlarının karşılanması için farklı sistemler devreye sokuldu. ABD Adalet Bakanlığı tarafından oluşturulan Madoff Victim Fund, 40 binden fazla mağdura 4,3 milyar doların üzerinde ödeme yaptı.
Bunun yanında farklı yürütülen kayyum sürecinde de mağdurlara yapılan toplam ödemeler Şubat 2026 prestijiyle yaklaşık 15,4 milyar dolara ulaştı.
Madoff belgesinde kullanılan temel yaklaşımlardan biri, yatırımcının hesaplarında görünen kâğıt üzerindeki getiriler yerine sisteme yatırılan ve sistemden çekilen gerçek meblağların temel alınmasıydı.
2. Forum Filatelico ve Afinsa – İspanya
İspanya’da 2006 yılında ortaya çıkan Forum Filatelico ve Afinsa belgeleri da uzun süren tasfiye süreçleriyle dikkat çekti.
Pul yatırımı üzerinden faaliyet gösteren iki şirketten yüz binlerce kişinin etkilendiği ve toplam zararın yaklaşık 4,8 milyar euro olduğu hesaplandı.
Şirketlerin yöneticileri hakkında tüzel süreçler yürütülürken, şirket varlıklarının tasfiyesi ve yatırımcıların alacaklarının karşılanması yıllar sürdü.
2021’de açıklanan datalara nazaran Forum Filatelico mağdurları yatırdıkları paranın yaklaşık yüzde 23,5’ini, Afinsa yatırımcıları ise yaklaşık yüzde 15,7’sini geri alabildi.
Dosya, büyük çaplı yatırım sistemlerinin çökmesinin akabinde gerçekleştirilen varlık satışlarının mağdurların tüm ziyanını karşılamayabileceğini gösteren örneklerden biri oldu.
3. Aristophil – Fransa
Fransa’daki Aristophil evrakında ise yatırımcılara az el yazmaları, tarihi evraklar ve koleksiyon yapıtları üzerinden yatırım fırsatı sunuldu.
Yaklaşık 18 bin kişinin sisteme toplam 850 milyon euro civarında para yatırdığı ve yatırımcılara yıllık yaklaşık yüzde 8 oranında getiri vaat edildiği belirlendi.
Sistemin çökmesinin akabinde şirketin elinde bulunan çok sayıda eser mahkeme nezaretinde satışa çıkarıldı. Lakin bu satışlardan elde edilen gelir, yatırımcıların yatırdığı toplam ölçüsü karşılamaya yetmedi.
Bazı yatırımcılar, süreçte sırf şirket varlıklarına değil, aracı kurumlar ve sorumluluğu bulunduğunu ileri sürdükleri öteki taraflara da başvurdu.
Aristophil’in kurucusu Gérard Lhéritier 2025 yılında mahkûm edildi. Evrakla temaslı kimi türel süreçlerin ise devam ettiği bildirildi.
4. Banco Master – Brezilya
Brezilya’daki Banco Master belgesi, klasik manada katılaşmış bir Ponzi hadisesi olarak değerlendirilmiyor. Buna karşın yatırımcıların korunması ve finansal garanti sisteminin nasıl çalıştığını göstermesi açısından yeni örneklerden biri.
Brezilya Merkez Bankası, Kasım 2025’te Banco Master hakkında tasfiye sürecini başlattı. Bankanın birtakım kredi portföyleri ve finansal süreçleriyle ilgili soruşturmalar da yürütüldü.
Brezilya’da finansal kuruluşların katkılarıyla faaliyet gösteren FGC (Fundo Garantidor de Créditos), garanti kapsamındaki yaklaşık 800 bin alacaklı için toplam yükümlülüğünü 40,6 milyar real olarak hesapladı.
Ödemeler 2026’nın başında başladı. Sürecin akabinde garanti fonunun mali kapasitesini desteklemek maksadıyla üye kuruluşların ilerleyen devirlerde yapacağı birtakım katkıların öne çekilmesi kararlaştırıldı.
Türkiye’de clawback uygulanıyor mu?
Türkiye’de ABD’deki Madoff belgesine emsal formda, direkt “clawback” ismiyle düzenlenmiş tek ve özel bir geri alma sistemi bulunmuyor.
Bununla birlikte bir yatırım yahut fon sisteminin çökmesi halinde, olayın niteliğine nazaran farklı tüzel yollar gündeme gelebilir. Nedensiz zenginleşme, tasarrufun iptali, müsadere ve cürümden kaynaklanan mal varlığı kıymetlerine ait düzenlemeler bunlar arasında kıymetlendirilebilir.
Dolayısıyla Türkiye’de sistemden yüksek ölçüde ödeme alan herkesin parasının otomatik olarak geri alınması formunda genel bir uygulamadan kelam etmek mümkün değil.
Türk hukukunda hangi durumlarda para geri istenebilir?
Bir evrakta hangi türel yolun kullanılacağı; paranın nasıl elde edildiğine, tarafların türel durumuna, yapılan süreçlerin niteliğine ve mahkeme tarafından ortaya konulan öteki şartlara nazaran değişebilir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 81. maddesinde, hukuka yahut ahlaka karşıt bir sonucun gerçekleşmesi maksadıyla verilen şeylerin geri istenmesine ait kararlar bulunuyor. Bu düzenleme, Ponzi sistemlerinden yüksek kar elde eden bütün yatırımcılardan paranın otomatik halde alınarak mağdurlara dağıtılacağı manasına gelmiyor.
Geçmişte Türkiye’de Titan üzere piramit sistemlerle ilgili yargı kararlarında da emsal yapıların türel niteliğine ait değerlendirmeler yapıldı. Lakin geçmişte verilmiş bu kararların günümüzde ortaya çıkabilecek her yatırım yahut fon belgesine direkt uygulanması mümkün değil.
Clawback ile para kimden geri alınabilir?
Böyle bir süreçte öncelikle sistemin para hareketlerinin ortaya çıkarılması gerekiyor.
Kişilerin sisteme ne kadar para yatırdığı, ne kadar para çektiği, elde ettiği ödemenin hangi süreçten kaynaklandığı ve kelam konusu ödemenin tüzel niteliği üzere ögeler ehemmiyet taşıyor.
Dolayısıyla sırf “sistemden para kazandı” bilgisi, tek başına geri alma sonucunu doğurmuyor. Hangi bireye karşı hangi tüzel sürecin yapılabileceği somut olay üzerinden belirleniyor.
Tasfiye sonucunda elde edilen paranın mağdurlar arasında nasıl paylaştırılacağı da tekrar ilgili tüzel süreçte ortaya çıkıyor.
Clawback kısaca ne manaya geliyor?
Clawback, makul şartlarda daha evvel yapılmış ödemelerin yahut elde edilmiş karların geri alınmasını söz eden türel bir sistem olarak tanımlanabilir. Ponzi ve gibisi sistemlerde ise bilhassa sisteme yatırdığı gerçek paradan daha fazlasını çekmiş bireylerin aldığı meblağların incelenmesi gündeme gelebiliyor.
Uygulamanın kapsamı ülkeden ülkeye değişiyor. Türkiye’de ise ABD’deki Madoff evrakındaki modelin birebirini söz eden özel ve otomatik bir clawback sistemi bulunmadığından, her olayın kendi hukuksal şartları içinde kıymetlendirilmesi gerekiyor.