Anahtarınızı nereye koyduğunuzu hatırlayamadığınızda ya da çok yeterli bildiğiniz bir isim bir anda aklınıza gelmediğinde, birinci suçladığınız organ elbette beyninizdir. Zira hafıza beyinde oluşur. ‘’Ancak beynin ne kadar düzgün çalışacağını sadece hudut hücreleri belirlemez. Kan şekeri, damar sıhhati, uyku kalitesi, gerilim seviyesi, hormonlar, bağışıklık sistemi ve bağırsaklarımızdaki mikroorganizmalar da hafızanın işlediği ortamı şekillendirir’’ diyen Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz hafızayla ilgili ezber bozan bilgiler verdi:
Prof. Dr. Derya Uludüz
Bilim insanları araştırıyor
Bilim dünyası artık ‘’Yalnızca beyinde neler oluyor?’’ sorusuyla yetinmiyor. Bir adım ileriye giderek şunu da soruyor: ‘’Yediklerimiz bağırsaklarımızı, bağırsaklarımız da beynimizi nasıl etkiliyor?’’
Bağırsak ile beyin daima konuşur
Bağırsak ile beyin arasında tek bir bağlantı yolu yoktur. İki organ, tıpkı anda çalışan birkaç farklı kanal üzerinden haberleşir. Bu yolların en kıymetlilerinden biri vagus sonudur. Bağırsaktan gelen kimi sinyaller bu hudut aracılığıyla beyne iletilir. Bağırsak bakterilerinin ürettiği maddeler kana karışarak uzak organlara ulaşabilir. Bağışıklık sisteminin oluşturduğu inflamatuvar ya da düzenleyici moleküller de beyin işlevlerini etkileyebilir.
Bağırsak hormonları, gerilim sistemi, kan-beyin bariyeri ve hudut hücrelerinin haberleşmesinde kullanılan maddelerin üretimi de bu bağlantıya katkıda bulunur. Münasebetiyle bağırsak-beyin çizgisini tek bir kablo üzere değil, birçok yolun kesiştiği yoğun bir iletişim ağı olarak düşünmek gerekir.
İkinci beyin değil ancak beynin güçlü bir ortağı
‘’Bağırsaklar ikinci beyindir’’ kelamını son yıllarda sık duyuyoruz. Bu benzetmenin sebebi, bağırsak duvarında enterik hudut sistemi ismi verilen geniş bir sinir ağı bulunmasıdır. Bu sistem, sindirimle ilgili pek çok işi kendi başına yapabilir.
Ancak bağırsak düşünmez, karar vermez ve anılarımızı saklamaz. Hafızanın merkezi hala beyindir. Bağırsakların ehemmiyeti, hafızanın yeni merkezi olmasından değil, beynin çalıştığı biyolojik şartları etkileyebilmesinden kaynaklanır. Onu beynin rakibi olarak değil, daima bağlantı halinde olduğu güçlü bir ortağı olarak görmek daha yanlışsız olur.
Hafıza bu ilişkiden nasıl etkilenir?
Yeni bir bilgiyi öğrenebilmemiz için beyin hücrelerinin sağlıklı bir biçimde haberleşmesi gerekir. Bilhassa hipokampus, yeni bilgilerin işlenmesinde kıymetli rol oynar. Bu sistemin güzel çalışabilmesi için beynin kâfi güce, sağlıklı damarlara, kaliteli uykuya ve istikrarlı bir bağışıklık ortamına muhtaçlığı vardır.
Uzun süren inflamasyon (iltihaplanma) insülin direnci, ani kan şekeri dalgalanmaları ve damar hasarı hafızayı olumsuz etkileyebilir. Bağırsak mikrobiyotasındaki istikrarın bozulması da bu süreçlerin kimilerini etkileyebilir. Örneğin, bağırsak duvarının esirgeyici yapısı zayıfladığında, inflamasyonu artırabilecek birtakım maddelerin kana geçişi kolaylaşabilir. Uzun mühlet devam eden düşük seviyeli inflamasyon, beyin damarlarını, kan-beyin bariyerini ve hudut hücrelerinin çalışma ortamını etkileyebilir.
Dengeli bir mikrobiyotanın ürettiği birtakım maddeler bağırsak duvarını ve bağışıklık istikrarını destekleyerek beyin için daha sağlıklı bir ortam oluşturabilir. Yani bağırsaklar hafızayı tek başına yönetmez. Ancak hafızanın çalıştığı tabanı güçlendirebilir ya da zayıflatabilir.
İşlenmiş besinler sebep risklidir?
Şekerlive aşırı işlenmiş besinlerin beyne tesirini sırf kalori hesabıyla pahalandırmak hakikat değil. Bu besinlerin sık tüketilmesi kan şekerinde süratli dalgalanmalara, insülin direncine, kilo artışına ve damar hasarına taban hazırlayabilir.
Aynı beslenme biçimi bağırsak mikrobiyotasının çeşitliliğini de azaltabilir. Bilhassa liften yoksul, şekerden ve doymuş yağdan güçlü bir diyet, faydalı kimi maddelerin üretimini azaltırken inflamasyonla alakalı değişiklikleri destekleyebilir. Elbette ara sıra tüketilen bir tatlı hafızayı bozmaz. Sorun, beslenmenin büyük kısmının daima olarak paketlenmiş, rafine edilmiş ve liften arındırılmış eserlerden oluşmasıdır. Beyin sıhhati tek bir öğünle kurulmaz ya da bozulmaz. Asıl belirleyici olan, aylar ve yıllar boyunca tekrarlanan alışkanlıklardır.
İşlenmiş besinler sebep risklidir?
Şekerli ve aşırı işlenmiş besinlerin beyne tesirini sırf kalori hesabıyla pahalandırmak gerçek değil. Bu besinlerin sık tüketilmesi kan şekerinde süratli dalgalanmalara, insülin direncine, kilo artışına ve damar hasarına taban hazırlayabilir.
Aynı beslenme biçimi bağırsak mikrobiyotasının çeşitliliğini de azaltabilir. Bilhassa liften yoksul, şekerden ve doymuş yağdan varlıklı bir diyet, faydalı kimi maddelerin üretimini azaltırken inflamasyonla alakalı değişiklikleri destekleyebilir. Elbette ara sıra tüketilen bir tatlı hafızayı bozmaz. Sorun, beslenmenin büyük kısmının daima olarak paketlenmiş, rafine edilmiş ve liften arındırılmış eserlerden oluşmasıdır. Beyin sıhhati tek bir öğünle kurulmaz ya da bozulmaz. Asıl belirleyici olan, aylar ve yıllar boyunca tekrarlanan alışkanlıklardır.
Probiyotik unutkanlığı önler mi?
Bağırsak-beyin münasebeti konuşulunca akla çabucak probiyotik destekleri geliyor. Fakat ‘’Bir probiyotik kullanayım, hafızam düzelsin’’ niyeti bugünkü bilimsel bilgilerle desteklenmiyor.
Bir eserin bağırsak yakınmalarına düzgün gelmesi, hafızayı da güçlendireceği manasına gelmez. Üstelik bağırsak sıhhati sadece dışarıdan bakteri almakla korunamaz. Bu bakterilerin yaşayabilmesi için onları besleyen liflere, yani probiyotik kaynaklara da gereksinim vardır.
BEYİN SAĞLIĞI
Hafızaya dost bir bağırsak için ne yemeliyiz?
Bağırsakekosistemini desteklemek için kıymetli desteklere yahut mucize bir besine muhtaçlığımız yok. En tesirli yaklaşım; çeşitli, renkli, liften güçlü ve mümkün olduğunca az işlenmiş bir beslenme nizamıdır. Farklı renklerdeki zerzevat ve meyveler, mercimek, nohut, kuru fasulye, bezelye, yulaf ve başka tam tahıllar bağırsak bakterilerine farklı lifler sunar. Ceviz, badem, keten tohumu ve zeytinyağı da istikrarlı bir sofranın kesimleri olabilir. Yoğurt, kefir ve klâsik fermente eserler şahsa uygun ölçülerde tüketilebilir. Kıymetli olan, her gün birebir sağlıklı yiyeceği yemek değil; sofrada çeşitlilik sağlamaktır. Zira bağırsak ekosistemi de tabiat üzeredir; çeşitlilik arttıkça istikrarını muhafaza gücü de artar.
Yaşam usulü önemli
Elbette beslenme tek başına kâfi değildir. Nizamlı hareket, kaliteli uyku, gerilimin yönetilmesi, sigaradan ve alkolden uzak durmak da bağırsak-beyin sınırını takviyeler. Gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınmak da son derece değerlidir. Beyni korumak için sadece kafamızın içine bakmak yetmez. Soframızı, uykumuzu, hareketimizi, kan şekerimizi, damarlarımızı, gerilimimizi ve bağırsak sıhhatimizi bir bütün olarak görmemiz gerekir. Hafızanın merkezi beyindir; ama hafızanın bahtını belirleyen şartlar bütün bedende oluşur.