Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Günümüzden yaklaşık 25 yıl önce Sovyetler Birliği tarafından tasarlanıp üretilmiş bir helikopter, 11 Eylül 2001 saldırılarının ardından Afganistan’a gönderilen ilk CIA görevlilerini taşıyarak Afgan dağlarını aştı. Washington’un gönderdiği istihbarat personeli, uzun yıllar sürecek ve sonunda çekilme süreciyle de haberlere konu olacak bir işgalin ilk adımı oldu. Kod adı JAWBREAKER (Çene Kıran) olan 7 kişilik CIA ekibi, saldırılardan sadece 15 gün sonra 26 Eylül 2001’de Pencşir Vadisi’ne indi. Ekibin temel misyonu; istihbarat toplamak, ABD’nin olası harekâtına zemin hazırlamak ve Afganistan’da müttefik olabilecek güçleri organize etmekti. Bu strateji doğrultusunda JAWBREAKER ekibi, yanlarında sadece silah değil, sahadaki yerel liderleri finanse etmek üzere milyonlarca dolar nakit para da taşıyordu. 11 Eylül’den sadece iki gün önce El Kaide militanları, Kuzey İttifakı lideri Ahmed Şah Mesud’u da öldürmüştü. Washington bu durumu lehine çevirerek işgal harekâtı öncesi Kuzey İttifakı ile de ilişkileri güçlendirmeyi ve Afganistan’a yapılacak askerî harekâtta ordunun işini kolaylaştırmayı hedefliyordu. Yerel silahlı bir güçten destek almanın dağlık araziye sahip olan ve tarih boyunca birden fazla imparatorluğun işgal etmekte başarısız olduğu bir ülkede ‘işleri’ kolaylaştıracağı düşünülüyordu.
JAWBREAKER ekibini taşıyan Mi-17 helikopteri, Afganistan’a yönelik gerçekleşen CIA operasyonu öncesinde kapsamlı şekilde restore edildikten sonra Virginia, Langley’deki CIA genel merkezinde sergilenmeye başlandı. Eski CIA görevlisi David Tyson, JAWBREAKER ekibinden birkaç hafta sonra Afganistan’da yapılan başka bir operasyonda görev aldı. Afganistan görevlerinde aynı helikopterle uçuş yaptığını ifade eden Tyson, “Çok sallanıyordu ve yakıt sızıntısı vardı. Uçuşlar çok gürültülü geçiyordu. Bu helikopterin uçuşa elverişli olup olmadığından emin değilim ama pilotlar bana iyi bir uçak olduğunu söylediler” dedi.
‘DÜŞMAN HATLARININ GERİSİNDE KAMUFLE OLMAK İSTEDİK’
CIA tarafından Afganistan’da kullanılan Mi-17 helikopteri, 1990’lı yıllarda Orta Asya’da yapılacak olası örtülü operasyonlarda kullanılmak için alındı. Bölgede Sovyetler Birliği’nin etkisi yüksekti ve birçok ülke bu tip helikopterleri kullanıyordu. Mi-17 bu bölgede fark edilmeden hareket edebilmek için adeta biçilmiş kaftandı. CIA tarihçisi Rob Byer, helikopterin alım sürecinde dikkat edilen hususları anlatırken, “Afganistan’da faaliyet gösteren Taliban ve Kuzey İttifakı bu helikopterleri kullanıyordu. Bunlar Rus üretimi helikopterler ve o bölgede adeta uçan bir kamyonet gibi kullanılıyorlardı. Mi-17’yi elimizdeki Blackhawk’ların yerine tercih etmemizin en büyük sebebi, daha iyi kamufle olmasıydı. Düşman hatlarının gerisine geçtiğinizde, olabildiğince kamufle olmak istersiniz” dedi.
Byer, Mi-17’nin bölgedeki coğrafi koşullara karşı da daha dayanıklı olduğunu ifade ederek JAWBREAKER ekibinin Pencşir Vadisi’ne ulaşmak için deniz seviyesinden yaklaşık 4 bin 500 metre yükseklikte olan Anjuman Geçidi’ni geçmesi gerektiğini hatırlattı ve “Mi-17, o geçidi aşabilen az sayıdaki helikopterden biriydi” şeklinde konuştu.
CIA ekibinin kullandığı Mi-17 helikopteri, ABD savaş uçaklarının onu düşman hava araçlarından ayırmasını sağlayacak elektronik dost-düşman tanıma sistemlerine sahip değildi. Mürettebat bu riski aşmak için helikopterin kuyruk kısmına USA yazıp büyük bir ABD bayrağı çizdi. Dengeleyici kanatların üzerine yapılan bu işaretler yukarıdan bakan savaş uçağı pilotları tarafından rahatça görülebiliyor, ancak yerden bakıldığında görünmediği için güvenlik riski oluşturmuyordu. Üstelik bu gizli operasyondaki helikopterin kuyruk numarası, 11 Eylül saldırılarına atıfla 9-11-01 olarak belirlenmişti. Mi-17, Afganistan’da 300’den fazla görev uçuşu gerçekleştirdi ve 2012 yılına kadar hizmette kaldı.
‘UZMANLIĞIMIN BENİ AFGANİSTAN’A GERİ GÖTÜRECEĞİNİ BİLİYORDUM’
David Tyson, 11 Eylül saldırılarından hemen önceki dönemde Afganistan’da görev yapmış bir CIA görevlisiydi. Özbekçe, Türkmence ve Rusça dâhil olmak üzere yerel dilleri kusursuz konuşan Tyson, geçmişte Sovyetler Birliği’nin Afganistan işgali sırasında ABD’nin yerel direniş güçlerine verdiği Stinger omuzdan ateşlenebilir hava savunma füzelerinden artakalanları toplamakla görevliydi. ABD saldırılarla sarsıldığı sırada, tam da bu amaçla İngiltere’de yapılan bir toplantıya gitmekteydi. Uçağı Londra’ya indikten kısa süre sonra saldırıları öğrenen Tyson, sahadaki uzmanlığının kendisini çok yakında yeniden Afganistan’a götüreceğini anında fark ederek dönüş planlarını yapmaya başladı.
Tyson’ın da içinde bulunduğu Alpha Ekibi, JAWBREAKER’dan 3 hafta sonra Afganistan’ın kuzeyindeki farklı bir bölgeye yerleştirildi ve Taliban hatlarının gerisine gönderilen ilk Amerikalılar oldu. Görevleri, Taliban ve El Kaide’ye karşı yürütülen operasyonların bir parçası olarak Özbek lider Abdül Raşid Dostum komutasındaki güçlerle birlikte çalışmaktı.
25 Kasım’da Afganistan’ın kuzeyindeki Mezar-ı Şerif şehri yakınlarındaki tarihi bir kalede tutulan mahkûmların kimliklerini sorgulayan David Tyson ve CIA görevlisi arkadaşı Johnny Micheal “Mike” Spann, burada bir isyan girişimi ve çatışmanın ortasında kaldı. Çıkan çatışmada Mike Spann hayatını kaybederken, Tyson arkadaşının tüfeğini alarak savaşarak güvenli bir noktaya ulaştı. Spann, Afganistan’daki ilk Amerikan kaybı olarak kayıtlara geçti ve CIA’nın görev sırasında hayatını kaybeden personellerine atıfla yapılan Anıt Duvarı’na yerleştirilen 79. yıldız oldu. Tyson’ın çatışmada kullandığı o tüfek ve botlar bugün CIA Müzesi’nde sergilenmeye devam ediyor.
HELİKOPTER ABD’YE GÖTÜRÜLDÜ
CIA’nın Afganistan’da kullandığı Mi-17 helikopteri, 2012 yılındaki son görevinin ardından sergilenmek üzere sökülerek ABD’ye götürüldü ve CIA genel merkezine getirildi. Ekipmanları sökülen helikopter merkez yerleşkesinin bahçesine yerleştirildi ve sergilenmeye başlandı. Ancak helikopterin dışarıda sergilenmesi, hava koşullarından sert şekilde etkilenmesine ve daha hızlı yıpranmasına neden olmaya başladı. Sürekli olarak güneşe maruz kalması nedeniyle üzerindeki boyama soldu. İçinde yaşayan böcekler de çürümeyi hızlandırmaya başladı.
Sergilenen helikopterin restore edilmesi için geçtiğimiz yıl başlayan çalışmalar yakın zamanda sona erdi. Yapılan restorasyon çalışmalarında helikopter yeniden boyandı ve çürümüş kısımları onarıldı. Byer, onarım çalışmalarında yeşil rengin bilinçli olarak biraz daha canlı yapıldığını, böylece güneşe maruz kaldıkça zamanla solarak amaçlanan tonda sabitleneceğini söyledi.
ABD ve koalisyon güçlerinin Afganistan’dan askerî çekilme süreci, 30 Ağustos 2021 gecesi son Amerikan askerinin Kabil Havalimanı’ndan ayrılmasıyla tamamen sona erdi. Bu tarih aynı zamanda ABD’nin 2001’de başlayan 20 yıllık en uzun savaşının sona erdiği gün olarak kayıtlara geçti. Tahliye çalışmaları, Kabil Havalimanı’ndaki arbede ve uçakların peşinden koşan Afgan vatandaşlarıyla akıllara kazındı. İşgal güçlerinin çekilmesinin ardından Afganistan’da Taliban yeniden iktidara geldi. ABD’nin Afganistan’da 20 yıl süren en uzun savaşında 2 bin 400’den fazla Amerikan askeri hayatını kaybetti. ABD için çalışan ve hayatını kaybeden Afganların sayısı da 3 bin 846 olarak kayıtlara geçti. Savaştan en fazla etkilenenler ise Afgan siviller oldu ve 47 bin 245 Afgan savaşta hayatını kaybetti. Taliban karşısında yenilgiye uğrayan Afgan ordusunda 66 bine yakın asker hayatını kaybederken, Taliban ve diğer muhalif savaşçılar tarafında ise 51 bin 191 kişi öldü. Afganistan’da görev yapan NATO ve diğer ülkelerden ise 1144 asker hayatını kaybetti.