Araştırmalar, bayan ve erkek beyninin yaşlanma biçiminin farklı olduğunu ortaya koyuyor. Bayanlar menopoz devrinde hormonlarında daha ani bir değişim yaşarken, erkeklerde testosteron düşüşü ekseriyetle daha yavaş ilerliyor. Bu sebeple bilim insanları son yıllarda bayan ve erkek beyin yaşlanmasının farklı biyolojik yollar izlediğini tartışıyor.
Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz ‘’Aslında her iki cinsiyetin beyin sıhhati açısından da kendine mahsus biyolojik avantajları ve riskleri var’’ dedi ve şu bilgileri paylaştı:
MENOPOZ VE KADIN BEYNİ
Menopoz bayan beyninde değerli bir biyolojik dönüm noktasıdır. Zira bu devirde östrojen üretimi birkaç yıl içinde besbelli formda azalır. Östrojen sırf üreme sistemi ile ilgili bir hormon değildir. Birebir vakitte beynin güç metabolizması, sinaptik ilişkiler ve nöroinflamasyon üzerinde de daha güçlü tesirleri vardır. Araştırmalar östrojenin beynin hafıza ve öğrenme yetisinden sorumlu olan hipokampus bölgesinde sinaptik (iki hudut hücresinin birbirine bildiri ilettiği geçiş bölgesi) yoğunluğunu artırabildiğini, beyindeki hudut hücrelerinin büyümesini, hayatta kalmasını ve birbiriyle bağ kurmasını sağlayan kıymetli bir protein olan BDNF üretimini destekleyebildiğini ve hücrelerin güç santralleri olan mitokondri işlevlerini etkileyebildiğini göstermektedir.
Aynı vakitte östrojenin antiinflamatuvar (iltihap önleyici) özellikleri olduğu da bilinmektedir. Bu sebeple menopoz devrinde bu hami tesirin azalması kimi bayanlarda bilişsel değişimlerin daha besbelli hissedilmesine yol açabilir.
Bu durum bayanların daha süratli yaşlandığı manasına gelmez. Fakat beyin metabolizmasının bu devirde yeni bir istikrar kurmak zorunda kaldığını gösterir.
Genetik yapı da önemli
Araştırmacılar bayan beyin yaşlanmasını daha ani bir geçiş, erkek beyin yaşlanmasını ise daha yavaş ilerleyen bir süreç olarak tanımlar. Fakat bu durum her birey için geçerli değildir. Genetik yapı, metabolik sıhhat ve ömür usul faktörleri bu süreci büyük ölçüde tesirler.
Kadınlarda sebep demans daha sık görülür?
Bugün Alzheimer hastalarının yaklaşık üçte ikisi bayandır. Bu durum uzun yıllardır araştırılan değerli bir mevzudur. Birinci bakışta bunun sebebi sadece bayanların erkeklerden daha uzun yaşaması üzere görünse de tablo aslında daha karmaşıktır.
Hormonal değişimler, beyin metabolizmasındaki farklılıklar ve kimi genetik risk faktörlerinin bayanlarda farklı tesirler göstermesi bu farkı açıklayan muhtemel sebepler arasında yer alır. Bilhassa menopoz sonrası periyotta hızlanan östrojen kaybının beyin metabolizması üzerinde tesirli olabileceği düşünülmektedir. Fakat bilim insanları bu münasebetin tek bir sebebe bağlanamayacağını da vurguluyor. Alzheimer gelişimi çok faktörlü bir süreçtir ve hormonlar bu sürecin sırf bir modülüdür.
Andropoz ve erkek beyni
Erkeklerde hormon değişimi bayanlardan farklı biçimde gerçekleşir. Testosteron düzeyleri yaşla birlikte azalır fakat bu düşüş menopozdaki kadar ani değildir. Andropoz olarak isimlendirilen bu süreç çoklukla daha yavaş ilerler.
Testosteron erkek beyninde bilhassa motivasyon, güç seviyesi, odaklanma ve ödül sistemi ile bağlantılıdır. Bu hormon dopamin (mutluluk hormonu) üzerinde tesirli olduğu için erkeklerde testosteron düzeyindeki düşüş birtakım durumlarda motivasyon azalması, zihinsel yorgunluk yahut odaklanma zahmeti üzere belirtilerle ortaya çıkabilir.
Ancak bu değişim birden fazla vakit yıllar içinde kademeli olarak gelişir.
Demans başlangıcı da farklı mıdır?
Bazı çalışmalar bayanlarda Alzheimer riskinin menopoz sonrası periyotta daha bariz hale geldiğini göstermektedir. Erkeklerde ise demans başlangıcı kimi durumlarda daha ileri yaşlarda ortaya çıkabilir.
Bununla birlikte, erkeklerde damar hastalıklarına bağlı bilişsel bozuklukların daha sık görüldüğü bilinmektedir. Yani erkeklerde vasküler demans daha yaygın olabilirken bayanlarda Alzheimer tipi demans daha sık görülebilir. Bu da demansın sırf bir hastalık değil, farklı biyolojik düzeneklerin sonucu olduğunu gösterir.
Çiftlerde beyin sıhhati birebir halde etkilenir
Son yıllarda dikkat çeken bir araştırma alanı da çiftlerin beyin sıhhatidir. Uzun müddet birlikte yaşayan çiftlerde ömür üslubu alışkanlıklarının büyük ölçüde emsal olduğu görülmektedir.
Beslenme sistemi, uyku alışkanlıkları, fizikî aktivite ve gerilim idaresi üzere faktörler çiftlerin beyin sıhhatini birlikte etkileyebilir.
Bu sebeple birtakım uzmanlar beyin sıhhatinin kişisel değil çiftler için birlikte yönetilmesi gerektiğini vurguluyor.
Ortak ömür alışkanlıkları, yıllar içinde benzeri sıhhat sonuçları doğurabilir. Bu sebeple çiftlerin birlikte sağlıklı ömür alışkanlıkları geliştirmesi beyin sıhhati açısından değerli bir avantaj sağlayabilir.
Beyin sıhhatimizi nasıl koruyabiliriz?
Kadın yahut erkek fark etmeksizin kimi ömür usulü alışkanlıkları beyin yaşlanmasını yavaşlatabilir. Sistemli idman yapmak, Akdeniz tipi beslenmek, kaliteli uyumak, zihinsel olarak faal kalmak ve gerilim idaresini öğrenmek beyin sıhhati için en güçlü gözetici faktörler arasında yer alır. Bu sağlıklı alışkanlıklar beyin için değerli bir protein olan BDNF üretimini destekleyerek beynin adaptasyon kapasitesini artırabilir.
Bütüncül yaklaşım sebep kıymetli?
Beyin yaşlanması sadece hormonların tesiriyle açıklanamaz. Metabolizma, damar sıhhati, inflamasyon, bağırsak mikrobiyotası ve hayat stili faktörleri bu sürecin değerli modülleridir. Bu sebeple çağdaş nörolojide beyin sıhhati artık tek bir organın değil tüm bedenin birlikte kıymetlendirilmesi gereken bir süreç olarak görülmektedir. Bayan ve erkek beyni farklı biyolojik süreçlerden geçse de sağlıklı yaşlanmanın temel prensipleri ortaktır. Beyin sıhhatini korumak sırf hormonlara odaklanmakla değil, hayat usulünü bütüncül biçimde yönetmekle mümkündür.