Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Günümüzde dünyanın dört bir yanındaki kütüphanelerde ve arşivlerde anlaşılmaz şifrelerle gizlenmiş ve okunamaz durumda olan tarihi belgeler bulunuyor. Bunun örneklerinden birisi de dünyanın en küçük ülkesi ve Katolik Hristiyanlığın dini merkezi olan Vatikan’da bulunan kütüphanelerde yer alıyor. Kütüphane arşivlerinde üzerinde garip semboller bulunan ve 400 yıldan uzun süredir okunmadan duran bir kitap, uzun süredir gizemini koruyordu. Kitabın kapağının içine kazınmış bazı metinlere göre, bu gizemli sayfalar “insan vücudunun rahatsızlıkları için” gizli tedavi yöntemlerini saklıyordu. Bu tür şifa uygulamaları, şüphe uyandırabileceği veya hatta büyücülük suçlamalarına yol açabileceği için uzun süre gizli tutulmuştu. Borg şifresi olarak bilinen 408 sayfalık el yazması, bugüne kadar yapılan çalışmalarda büyük ölçüde anlaşılamamıştı. 34 gizemli sembol, Latince ve Arapça harflerle şifrelenmiş olan el yazmasının çözülmesi için bir şifre anahtarı oluşturulamamıştı. Buna ek olarak el yazmasının bazı kısımlarının eksik olması, şifreli metnin okunmasını daha da zorlaştırıyordu.
Ancak tüm bu bilinmezlik, tarihçilerin yapay zekayı kullanmasıyla son buldu. Araştırmacılar, yapay zekadan destek alarak yaptıkları çalışmalarda gizemli el yazmasının içeriğini çözmeyi başardı ve metnin dizanteri başta olmak üzere çok sayıda hastalığa karşı ilginç tedavi yöntemlerini anlattığını tespit etti.
ŞARLKEN SUİKAST KORKUSU YAŞADI
İsveç’te bulunan Stockholm Üniversitesi’nde dilbilim profesörü olarak görev yapan ve metni deşifre eden ekibin bir parçası olan Beata Megyesi, şifreli el yazmasının çözülmesi sürecini “Her sembolün, desenin ve harfin çözülmesi bizi kayıp bir dünya tarihine yaklaştıran bir dedektiflik çalışması gibiydi” şeklinde özetledi ve yapay zekadan yardım alınmış olmasına rağmen şifrenin çözülme sürecinin oldukça zahmetli olduğunu söyledi. Megyesi ve beraberindeki ekip, yapay zekayı kullanarak bu zamana kadar çözülememiş olan tarihi metinlerin çözülmesine yönelik çalışmalara öncülük ediyor.
Dünya genelinde şifrelenmiş tarihi belgeler; diplomatik ilişkilerden tıbbi bilgilere, gizli ritüellerden aşk ilişkilerine kadar çok sayıda günlük ayrıntıya ev sahipliği yapabiliyor. Bu bilgilerin çözülememiş olması sebebiyle tarihsel anlatıda eksik olduğunu belirten uzmanlar; şifrelerin çözülmesi halinde ünlü bir kişi ya da tarihi bir dönem hakkında bilinenlerin yeniden yazılma potansiyeline sahip olduğunu ifade ediyor ve eski belgelerde bulunan şifreli metinlerin çözülmesinin zorluğunun farklı olduğunu belirtiyor. Buna göre bazı durumlarda, şifrelenmemiş metnin yazıldığı orijinal dil hakkında hiçbir bilgi bulunamayabiliyor. Metni incelemeye çalışan kişileri yanıltmak için fazladan konulan anlamsız semboller ya da aynı harfi temsil etmek için birden fazla sembolün kullanılması da çalışmaları ciddi şekilde zorlaştırıyor.
Ufak bir metnin bile çözümlenmesi için aylarca süre harcanan çalışmalarda kimi zaman alınan sonuçlar birçok kişi için şaşırtıcı oluyor. Bunun en ilginç örneklerinden biriniyse Fransız Ulusal Bilgisayar Bilimleri Araştırma Enstitüsü’nde (INRIA) kriptolog olan Cecile Pierrot ve meslektaşlarının yaptığı çalışma oluşturuyor. Kendi döneminde Osmanlı İmparatoru Kanuni Sultan Süleyman’ın Avrupa’daki en büyük siyasi ve askeri rakibi olan V. Charles’ın, yani bir diğer adıyla Şarlken’in şifreli mektuplarını inceleyen ekip, 6 aylık bir çalışmanın ardından ulaştığı sonuçta Şarlken’in kendisine yönelik bir suikast planından duyduğu korkuyu ortaya koydu. Şarlken, özellikle o dönemde çıkar çatışması içinde olduğu Fransa kralının İtalyan paralı askerleri kullanarak kendisine suikast düzenleteceğinden korkuyordu.
‘YENİ MODELLER GELİŞTİRİYORUZ’
Şifre çözme işlemine başlamadan önce araştırmacıların öncelikle el yazısı metinleri, şifre çözme yazılımına girilebilecek dijital bir belgeye dönüştürmeleri gerekiyor. Bu noktada kötü el yazısı ve mürekkebin solması, çalışmaları daha da zorlaştırabiliyor. Ancak yapay zeka bu süreci hızlandırmaya başlıyor. Araştırmacılar, bu çalışmalar için Transkribus adlı yapay zeka platformunu kullanıyor. Birkaç yüzyıl önce kullanılan yazı dili, yazı sistemleri ve el yazısı stilleri üzerine eğitilen araç, kısa süre içerisinde istenilen metni çözümleyebiliyor. Norveç’teki Oslo Üniversitesi’nde Alman dilbilimi profesörü olan Michelle Waldispühl ve Megyesi gibi isimler, yapay zekanın zorlandığı alanları tespit ederek çözümleme süreçlerini hızlandıracak yeni modeller geliştiriyor. Konu hakkında konuşan Megyesi, “Çeşitli yazı sistemleri, alfabeler ve sembolik repertuarlar üzerinde eğitilmiş ve test edilmiş, daha uyarlanabilir modeller geliştiriyoruz“ dedi.
Yapılan çalışmalar, yapay zekanın 500 sembollük bir şifrelenmiş metni 29 dakika içinde çözebildiğini ve İngilizceye çevirebildiğini ortaya koydu. Uzmanlar yapay zekanın devreye girmesiyle birlikte bugüne kadar çözülememiş birçok belgenin tekrar gündeme gelebileceğini, buna ek olarak yine bu araçlar sayesinde günümüzde kullanılmayan dillerde yazılan metinlerin de çözülebileceğini düşünüyor. Bu alanda yapılan çalışmaların tarihte gizemli kalmış olan noktaları nasıl aydınlatacağınıysa zaman gösterecek.