Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – İstanbul Beşiktaş’ta yer alan Akaretler Sıraevler bugün lüks yaşam, butik oteller ve sanat mekânlarıyla anılsa da, bu bölgenin hikâyesi aslında Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine uzanan çok daha derin bir erken toplu konut deneyimine dayanıyor. 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilen bu sıra evler, yalnızca bir mimari proje değil; dönemin şehir planlama anlayışını kökten değiştiren bir sosyal yaşam modeli olarak kabul ediliyor. Mustafa Kemal Atatürk’ün de bir dönem ailesiyle birlikte yaşadığı Akaretler Sıraevler’in bilinmeyenleri...
TOPLU KONUTUN ÖNCÜSÜ: AKARETLER!
Tarihsel kaynaklarda, Akaretler Sıraevler’in 1875–1876 yılları arasında, Dolmabahçe Sarayı çalışanlarının barınma ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edildiği belirtiliyor. Projenin arkasında ünlü Balyan ailesinin mimari etkisi bulunuyor ve yapıların, saray kompleksine hizmet eden görevliler için ‘lojman sistemi’ şeklinde planlandığı biliniyor. Yaklaşık 130’u aşkın sıra evden oluşan bu yapı grubu, İstanbul’da modern anlamda ‘birlikte planlanmış konut yerleşimi’ fikrinin en erken örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. Bu yönüyle Akaretler, günümüzdeki toplu konut projelerinin tarihsel öncüllerinden biri olarak değerlendiriliyor.
ALINTI Balyan ailesinin bir üyesi olan Sarkis Balyan, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde saray mimarlığında öne çıkan isimlerden biriydi. 1835 yılında İstanbul’da doğan ve Paris’te aldığı mimarlık eğitimiyle Batı tarzı tasarım anlayışını Osmanlı saray mimarisine taşıyan Balyan, özellikle Dolmabahçe ve çevresindeki yapılaşmada etkin rol oynadı. Onun en dikkat çeken eserleri arasında Beşiktaş’taki Akaretler Sıraevleri de yer alıyor. Sultan Abdülaziz’in Dolmabahçe Sarayı çalışanları için konut olarak yaptırdığı bu yapı grubu, hem Osmanlı’da planlı konutlaşmanın erken örneklerinden biri hem de dönemin modern şehircilik anlayışını yansıtan önemli bir proje olarak değerlendiriliyor. Balyan’ın imzasını taşıyan bu yapılar, bugün de İstanbul’un en karakteristik tarihi bölgelerinden biri olarak varlığını sürdürüyor.
ATATÜRK DE AİLESİYLE BİRLİKTE BURADA KALDI
Akaretler Sıraevler’in en dikkat çekici yönlerinden biri, mimarinin sosyal hiyerarşiyi doğrudan yansıtması. Dolmabahçe Sarayı’na yakın çalışan üst düzey görevliler için daha geniş ve yüksek tavanlı evler tasarlanırken, alt kademe çalışanlar için daha küçük ve sade konutlar inşa edildi. Bu durum, dönemin Osmanlı toplum yapısının mimariye nasıl yansıdığını da gözler önüne seriyordu. Sıraevlerin yerleşim düzeni de oldukça planlı: eğimli araziye oturtulmuş yapılar, Boğaz’a paralel bir hat boyunca uzanıyor ve bu sayede hem ışık hem de hava sirkülasyonu maksimum seviyede tutuluyordu. Bu özellik, 19. yüzyıl için oldukça ileri bir şehircilik yaklaşımı olarak değerlendiriliyor.
Sultan Abdülaziz döneminde yapılan bu konutlardan 76 numaralı (günümüzde 36 numara olarak bilinen) olanda, Mustafa Kemal Atatürk’ün ailesiyle birlikte bir süre konakladığı biliniyor. Atatürk’ün özellikle İstanbul’a geldiği dönemlerde burayı hem ailesinin kaldığı güvenli bir ev hem de bazı askeri ve siyasi temasları için kullandığı bir merkez gibi değerlendirdiği biliniyor.
Zaman içinde Akaretler, saray lojmanlarından çıkarak İstanbul’un en prestijli yaşam ve kültür bölgelerinden birine dönüştü. Özellikle 2000’li yılların başından itibaren yapılan restorasyon çalışmalarıyla birlikte bölge, butik oteller, sanat galerileri, kafeler ve tasarım mağazalarıyla yeniden canlandı. Bugün bölge, hem yerli hem yabancı ziyaretçilerin yoğun ilgisini çeken bir merkez haline gelmiş durumda. Özellikle tarihi dokusunu koruyarak modern bir yaşam alanına dönüşmesi, Akaretler’i İstanbul’daki diğer kentsel dönüşüm projelerinden ayırıyor.
ALINTI Akaretler Sıraevler’in bir diğer dikkat çekici yönü ise, İstanbul’un en çok fotoğraflanan sokaklarından biri haline gelmesi. Dar ama uzun perspektifli sokak yapısı, simetrik sıra ev dizilimi ve pastel tonlu cepheleriyle bölge, özellikle mimarlık ve fotoğraf meraklılarının ilgisini çekiyor. Ayrıca bölgede bulunan bazı yapılar günümüzde uluslararası otel markaları tarafından işletiliyor ve bu da Akaretler’i küresel turizm rotasına dahil ediyor. Bu durum, tarihi dokunun korunması ile ticari kullanım arasındaki denge tartışmalarını da beraberinde getiriyor.