Alzheimer, beyinde amiloid beta ve tau protein birikimi ile ilerleyen, hudut hücreleri arasındaki iletişimi bozarak vakitle hafıza ve bilişsel fonksiyon kaybına yol açan nörodejeneratif bir hastalıktır. Birçok vakit bariz unutkanlıkla fark edilirken nörobilim araştırmaları bu sürecin çok daha erken başladığını gösterir. Beyindeki değişimler ise yıllar boyunca sessiz ilerler.
İlk hissedilen durumun birden fazla vakit hafıza kaybı değil, zihinsel performansta açıklanamayan bir değişim olduğuna dikkat çeken Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz ‘’Bu erken evre hafif bilişsel yakınma olarak tanımlanır’’ dedi ve Alzheimer’ın birinci işaretlerini şöyle sıraladı:
Hafif bilişsel yakınma nedir?
Hafif bilişsel yakınma, kişinin zihinsel fonksiyonlarında değişim hissetmesine karşın günlük hayat bağımsızlığının korunduğu, standart testlerde bariz bozukluk saptanmayabilen erken bilişsel devirdir.
Bir hastalık mıdır?
Hafif bilişsel yakınma tek başına bir hastalık değildir. Fakat beynin daha fazla eforla çalıştığını gösteren erken bir sinyal olarak kabul edilir. Bu sinyalin hakikat kıymetlendirilmesi gelecekteki risk idaresi açısından değerlidir.
Nasıl anlaşılır?
Bu dönemde kişi zihinsel performansında farklılık hisseder, fakat günlük hayatını sürdürmeye devam eder. Fonksiyon kaybı yoktur, ama zihinsel efor artmıştır. Düşünme süreçleri daha fazla güç gerektirir.
Sıklıkla fark edilen değişimler şunlardır:
– Zihinsel hızda yavaşlama hissi
– Kelime bulmada gecikme
– Dikkatin daha kolay dağılması
– Gün sonunda bariz zihinsel yorgunluk
– Çoklu görev yaparken zorlanma
Bu belirtiler birden fazla vakit gerilim yahut yoğunluk ile ilişkilendirilir. Fakat kimi durumlarda biyolojik süreçlerin erken işareti olabilir.
Neden erken başlar?
AlzheImer sırf hafızayı etkileyen bir hastalık değildir. Hipokampus, prefrontal korteks, dikkat ağları ve yürütücü fonksiyon sistemleri de süreçten etkilenir. Bu sebeple, birinci değişim birden fazla vakit unutma değil, zihinsel süratte azalma formunda hissedilir. Bilimsel datalar Alzheimer biyolojisinin klinik belirtilerden yaklaşık 15–20 yıl evvel başlayabildiğini göstermektedir. Hafif bilişsel yakınma bu uzun sürecin erken klinik yansıması olarak kabul edilir.
Ne vakit kıymetlendirme yapılmalı?
Aşağıdaki değişimler son aylarda belirginleştiyse bilişsel kıymetlendirme önerilir:
– Zihinsel hızda azalma
– Konuşma akıcılığında değişim
– Dikkat süresinde kısalma
– Gün sonunda zihinsel tükenmişlik
– Çoklu görevde zorlanma
Bu durum teşhis manasına gelmez, fakat objektif kıymetlendirme gerekliliğine işaret edebilir.
AlzheImer riskini artıran faktörler
Hastalığı tetikleyen en değerli risk faktörleri şunlardır:
– Hipertansiyon
– Obezite
– Uyku bozuklukları
– APOE4 genetik riski (geç başlangıçlı Alzheimer hastalığı için bilinen en güçlü yaygın genetik risk faktörüdür.
– İnsülin direnci ve diyabet
– Kronik stres
– Sedanter (hareketsiz) yaşam
– Depresyon
Bu faktörlerin birden fazla değiştirilebilir risklerdir. Bu da korunmanın mümkün olduğunu gösterir.
Erken teşhis sebep kıymetli?
AlzheImer sürecinde en etkili müdahale dönemi belirtiler başlamadan evvelki evredir. Bu kademede hudut hücreleri şimdi geri dönüşü olmayan hasar yaşamamıştır. Beynin nöroplastisite kapasitesi daha yüksektir. Araştırmalar hayat şekli düzenlemelerinin demans riskini yüzde 30–40 oranında azaltabileceğini göstermektedir. Fiziksel aktivite, uyku tertibi, Akdeniz tipi beslenme, gerilim idaresi ve bilişsel idmanlar bu süreçte kıymetli rol oynar.
Bu periyotta beyinde neler olur?
Hafif bilişsel yakınmada beyin fonksiyonunu sürdürür. Yanlışsız karşılıklar verilir, kararlar alınır, günlük hayat devam eder. Fakat sinaptik verimlilik azalmaya başlamıştır. Beyin birebir performansı sürdürebilmek için daha fazla güç kullanır.
Beyinde görülebilen biyolojik süreçler şunlardır:
– Amiloid beta birikimi başlangıcı
– Tau protein değişimleri
– Sinaptik mesaj azalması
– Nöronal güç metabolizmasında düşüş
Bu değişimler erken devirde fark edildiğinde müdahale mümkünlüğü artar.
Neden kritik bir periyottur?
ERKEN evre nörolojide en güçlü müdahale pencerelerinden biri olarak kabul edilir. Zira beynin nöroplastisite kapasitesi hâlâ yüksektir. Hudut hücreleri geri dönüşü olmayan kayıp yaşamamıştır.
Bu periyotta yapılabilecek müdahaleler:
– Uyku kalitesinin iyileştirilmesi
– Fiziksel aktivitenin artırılması
– Anti inflamatuar beslenme
– Stres yönetimi
– Bilişsel egzersizler
– Metabolik risklerin kontrolü
Araştırmalar ömür biçimi müdaha-lelerinin demans riskini yüzde 30–40 oranında azaltabileceğini göstermektedir.