TRT, Osmanlı ve Selçuklu devirlerini husus alan dizilerindeki tarihî anlatımlarla ilgili tenkitlerle tekrar gündeme geldi. TRT 1’de yayınlanan ‘Mehmed: Fetihler Sultanı’ dizisinin 66’ncı kısmında yer alan bir sahne, Çin’in yansısına sebep oldu.
Dizide, 1514 yılında kurulan Yarkand Hanlığı’ndan bir heyetin, 1451-1481 yılları arasında karar süren Fatih Sultan Mehmed’i ziyaret ettiği işlendi. Heyetin sözcüsü olarak ise Yarkand Hanlığı ile tarihî bağının bulunmadığı öne sürülen Ali Şir Nevai gösterildi.
Bölümün 43 ile 50’nci dakikaları arasında yer alan sahnede, Doğu Türkistan’daki Yarkand Hanlığı’ndan geldiğini söyleyen Ali Şir Nevai’nin Fatih Sultan Mehmed’e, “Çin, gücüyle erkeklerimizi köle, kızlarımızı ise cariye etmeye karar kılmıştır. Orada yalnız kaygı vardır” tabirlerini kullanması, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşayanların yansısını çekti.
Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşayan Uygur Türkü Mahmut Yakup, kısım başında yer alan “Bu kıssa ve karakterler, tarihten ilham alınarak kurgulanmıştır” açıklamasına karşın, dizide mensubu olduğu topluluk ve Çin halkına yönelik gerçeğe muhalif, aşağılayıcı ve hakaret içeren sözler bulunduğunu öne sürerek Çin Hukuk Bürosu’na vekâlet verdi.
Bunun üzerine hukuk ofisi, hazırladığı dokümanlar doğrultusunda TRT Genel Müdürü Muhammed Ziyad Varol, TRT Genel Müdürlüğü, Miray Yapım, üretimci Eyüp Gökhan Özekin ve senarist Ozan Bodur’a ihtarname gönderdi.
‘DİZİDE KULLANILAN KAVRAM 15’İNCİ YÜZYILA AİT DEĞİL’
Davacı Yakup’un vekâletiyle, Çin Sincan’daki ilgili tarih araştırma kurumu uzmanları tarafından 9 Haziran 2026 tarihinde, Türk televizyon dizisi Mehmed: Fetihler Sultanı hakkında uzman bilirkişi raporu düzenlendi.
Raporda, dizinin Sincan’ı mevzu alan kısımlarının kurgusal bilgiler içerdiği, tarihî olayları yanlış kronolojik sırayla sunduğu ve kamuoyunun tarih algısını yanlış yönlendirdiği söz edildi. Rapordaki birinci itiraz, ‘Doğu Türkistan’ isimlendirmesine ait oldu.
Belgede, Çin tarihindeki kaynaklarda Sincan’ın bu isimle anılmadığı, ‘Türkistan’ kavramının Batılı kaynaklarda 18’inci ve 19’uncu yüzyıllarda coğrafik bir isimlendirme olarak yaygınlaştığı ileri sürüldü.
Uygur tarihçisi Molla Musa Sayrami’nin 1908’de tamamladığı ‘Tarih-i Hamidi’ isimli yapıtında bölgeyi ‘Moğolistan yahut Yedi Şehir Bölgesi’ olarak isimlendirdiği belirtilerek, dizide kullanılan kavramın 15’inci yüzyıla ilişkin olmadığı savunuldu.
O DÖNEMDE HANEDANLIK HENÜZ KURULMAMIŞTI
İkinci itiraz ise, Fatih Sultan Mehmed ile Yarkand Hanlığı arasında kurulan alakaya yöneltildi. Raporda Sultan II. Mehmed’in 1451-1481 yılları arasında tahtta bulunduğu, Yarkand Hanlığı’nın ise Cengiz Han soyundan Said Han tarafından Eylül 1514’te kurulduğu kaydedildi. Buna nazaran Yarkand Hanlığı, Fatih Sultan Mehmed’in vefatından yaklaşık 33 yıl sonra ortaya çıktı.
Raporda bu iki siyasi yapının vakit bakımından örtüşmediği ve dizideki kabul sahnesinin tarihî olarak mümkün olmadığı ileri sürüldü. Üçüncü itiraz Nevai’nin pozisyonuna ait oldu. Raporda Nevai’nin 1441-1501 yılları arasında yaşamış Timurlu şair, bilgin ve devlet adamı olduğu, Herat ve etrafında vazife yaptığı, Hüseyin Baykara’nın hizmetinde bulunduğu ve hayatı boyunca Sincan bölgesine gitmediği belirtildi.
Yarkand Hanlığı Nevai’nin vefatından 13 yıl sonra kurulduğu için, Nevai’nin hanlığın sözcüsü yahut elçisi olarak gösterilmesinin tarihî datalara muhalif olduğu savunuldu.
FARKLI YÜZYILLARA AİT OLAYLAR TEK SAHNEDE BİRLEŞTİRİLDİ
Rapordaki dördüncü başlık Yarkand Hanlığı ile Çin hanedanları arasındaki bağlantılara ayrıldı. Dokümanda hanlığın Ming ve Qing hanedanlarıyla resmi alakalar yürüttüğü, unvan ve hükümdarlık onaylarını kabul ettiği, merkezi idareyle elçilik ve haraç ilgisi kurduğu ileri sürüldü.
Bu sebeple dizideki ‘baskı altında tutulan ve Osmanlı’dan yardım isteyen heyet’ anlatımının tarihi kayıtlara uymadığı tez edildi. Raporun genel değerlendirmesinde, ‘farklı yüzyıllara ve siyasi yapılara ilişkin olayların tek bir sahnede birleştirildiği, tarihî gerçeklik ile dramatik kurgu arasındaki sonun aşıldığı ve bu anlatımın izleyicide gerçekmiş izlenimi oluşturabileceği’ belirtildi.
‘ÇİN HALKI VE UYGUR TÜRKLERİ AŞAĞILANIYOR’ İDDİASI
Raporla birlikte dizinin üretimini üstlenen isimlere gönderilen ihtarnamede ise, “tarihi gerçeklerin çarpıtıldığı, olayların ve şahısların yanlış bir vakit çizelgesinde buluşturulduğu, kamuoyunun yanıltıldığı, Çin halkı ile Uygur Türklerinin aşağılandığı ve hakaret ile iftira niteliğinde sözler kullanıldığı” tezleri sıralandı. Dizinin başında yer alan “Bu kıssa ve karakterler, tarihten ilham alınarak kurgulanmıştır” ikazının tarihi kişi, devlet ve olayların açık biçimde kullanıldığı bir üretimde sorumluluğu ortadan kaldırmayacağı ileri sürüldü.
Milyonlarca izleyiciye ulaşan tarihî dizilerin, bilhassa gençler ve öğrenciler üzerinde gerçek bir tarih anlatısı tesiri oluşturduğu savunuldu. İhtarnamelerde TRT ve üretim takımından “kamuoyuna yönelik yazılı özür yayımlanması, tarihi gerçeklerle bağdaşmadığı ileri sürülen sahnelerin düzeltilmesi yahut yayından kaldırılması, benzeri içeriklerin tekrar kullanılmaması” istendi. 30 gün içinde yazılı karşılık verilmesi istenmesine rağmen, ilgili şahısların şimdi argümanlara karşılık vermediği öğrenildi.
‘DAHA FAZLA ÖZEN GÖSTERİLMELİ’
Çin Vatandaş ve Çin Şirketleri Hukuki Hak ve Menfaatlerini Koruma ve Yardımlaşma Derneği (ÇHD) Başkanı Zhao Yue, “Geçmişi bahis alan eserler, milletleri karşı karşıya getiren yeni tartışmaların değil, ortak tarih şuurunun gelişmesine katkı sağlayan imaller olmalıdır. Tarih, toplumların ortak hafızasıdır. Bu sebeple tarihi kişilikler ve olaylar işlenirken dokümana dayalı, ihtimamlı ve sorumluluk şuuruyla hareket edilmesi büyük değer taşımaktadır” değerlendirmesinde bulundu.
Yue, emellerinin rastgele bir sanat yapıtını maksat almak değil, tarihi gerçeklerle bağdaşmadığını düşündükleri konuların düzeltilmesini talep etmek olduğunu söz etti. Bahse ait değerlendirmede bulunan Avukat Murat Erdal, tarihi olayları mevzu alan üretimlerin hazırlanmasında daha ihtimamlı davranılması gerektiğini söyleyerek “Kanaatimce senaryo hazırlanırken kâfi ihtimam gösterilmemiş. Çin Devleti’nin şimdi mevcut olmadığı bir devirde, güya bugünkü manasıyla Çin Devleti varmış üzere bir anlatım tercih edilmesi gerçek olmamış” diye konuştu.
AHŞAP DEKORU TARİHİ ESER DİYE MÜZEYE KOYMUŞLARDI
TRT’nin yapıtlarındaki yanlışlar, daha evvel gazetemiz Cumhuriyet’te yayınlanan bir öteki haberle de gündeme gelmişti.
Haberle birlikte, TRT’nin bir dizisinde kullanılan ahşaptan yapılma Tozkoparan İskender’e ilişkin bilinen birinci ve tek “menzil taşı” dekorunun gerçek bir eser sanılarak müzede sergilendiği, müdafaa altına alındığı ortaya çıktı.