Mizah, tarih boyunca otoriteyi eleştirmenin, toplumsal tabuları yıkmanın ve distopik gerçeklikleri kahkahaya tahvil etmenin en güçlü yolu oldu. Lakin günümüzde “neyin şakasının yapılıp yapılamayacağı” sorusu, hem Türkiye’de hem de dünyada tabir özgürlüğünün en sıcak çatışma cephesini oluşturuyor. Bir tarafta batı dünyası, yasal manileri aşmış görünse de dijital dünyanın getirdiği toplumsal linç sistemleriyle sahne özgürlüğünü tartışıyor.
Diğer tarafta ise Türkiye, politik ve kara mizah yapan sanatkarların direkt tüzel yaptırımlarla karşı karşıya kaldığı, kahkahanın adliye koridorlarında yankılandığı bir dönemeçten geçiyor. Son olarak komedyen Deniz Göktaş’ın “Ölü Deniz” isimli gösterisinin akabinde havalimanında gözaltına alınması son günlerin en tartışılan gündemlerinden biri haline geldi.
KİM BU ÖLÜ DENİZ?
18 Nisan 1994 Ankara Mamak doğumlu olan İmran Deniz Göktaş, Çorumlu ve Alevi kökenli, işçi-memur bir ailenin çocuğu. Türkiye’nin en itibarlı okullarından ODTÜ Psikoloji Bölümü’nü muvaffakiyetle tamamlayan Göktaş, akabinde Kadir Has Üniversitesi’nde Sinema ve Televizyon üzerine yüksek lisans yaptı.
‘AÇIK MİKROFON’LA SAHNEYE ÇIKTI
TuzBiber stand-up takımının açık mikrofon etkinliklerinde sahne alarak ismini duyuran Göktaş, alışılmışın dışındaki sakin ancak bir o kadar da sarsıcı biçimiyle tanınıyor. Dönemin popüler mizah dergisi Uykusuz’da müelliflik yapan, fenomene dönüşen Gibi dizisinde konuk oyuncu olarak yer alan ve Ben Tek Siz Hepiniz (2022) isimli ödüllü kısa sinemanın başrolünü üstlenen Göktaş, çağdaş Türkiye’nin en entelektüel komedyen nesilleri arasında gösteriliyor.
“DENİZ GÖKTAŞ’A AYIRACAK VAKTİM YOK”
Göktaş’ın sahne performanslarının ötesinde, kitlelerle kurduğu bağın dijital temeli popüler podcast serisi “Deniz Göktaş’a Ayıracak Vaktim Yok” ile atıldı.
Geleneksel fıkra anlatıcılığının ya da sıradan “ofansif şakaların” tersine bu podcast; sosyolojik tespitler, ruhsal analizler ve Türkiye’nin boğucu politik atmosferini harmanlayan özgür çağrışımlı bir monolog formatına sahipti. Göktaş’ın dershanelerden günlük korkulara, felsefi açmazlardan toplumsal histerilere kadar uzanan geniş bir yelpazede “ileri geri konuşarak” ürettiği bu içerik, bugünkü “Ölü Deniz” gösterisine giden yapı taşlarını döşedi ve sanatkarın entelektüel güldürü kimliğini dijital hafızaya kazıdı.
DÜNYADA MİZAHIN SINIRINI YASA DEĞİL TOPLUM BELİRLİYOR
Deniz Göktaş’ın gözaltına alınışı, akıllara “Dünyada mizah özgürleşirken, Türkiye’de geriliyor mu?” sorusunu getirdi. Fakat global ölçekteki bilgiler, mizahın her coğrafyada farklı bir duvarla karşı karşıya olduğunu gösteriyor. Bu mahzurlar ülkelerin idare biçimlerine ve toplumsal reflekslerine nazaran büyük farklılıklar arz ediyor.
ABD (First Amendment/Birinci Yasa Değişikliği) ve İngiltere üzere ülkelerde tüzel olarak söz özgürlüğünün hudutları hayli geniştir. Komedyenler sahnede dini figürleri, devlet liderlerini yahut azınlıkları en sert biçimde eleştirseler dahi asla karşıt kelepçeyle gözaltına alınmaz yahut mahpus cezası istemiyle yargılanmazlar. Lakin bu ülkelerde komedyenlerin önündeki en büyük mahzur “İptal Kültürü” (Cancel Culture) olarak isimlendirilen sosyo-ekonomik baskıdır. Örneğin, ünlü komedyenler Dave Chappelle ve Ricky Gervais, ofansif latifeleri sebebiyle mahpusa girmediler fakat ilerici (progresif) kitleler tarafından yoğun biçimde boykot edilerek platformlardan kaldırılmak istendiler. Batı dünyasında sansür, “devlet eliyle” değil, “ticari ve toplumsal baskıyla” işletiliyor ve sanatkarlar mahpus cezasıyla değil, sponsor kayıpları ve sahne iptalleriyle cezalandırılıyor.
TÜRKİYE, ÇİN VE RUSYA’YA BENZİYOR
Avrupa’nın bir öteki merkez üssü olan Fransa’da ise durum daha çok seküler çatışmalar ve nefret söylemi üzerinden şekilleniyor. Ülkede kutsal kıymetleri eleştirmek yasal teminat altında olsa da, kimi komedyenlerin antisemitik (Yahudi karşıtı) latifeleri “nefret söylemi” kapsamına alınarak kamuoyu linçine ve istisnai para cezalarına yol açabiliyor. Türkiye’deki mevcut duruma yapısal olarak en çok benzeyen örnekler ise Rusya ve Çin üzere otoriter rejimlerde yaşanıyor. Bu ülkelerde yargı ve devlet sansürü direkt devrede. Geçtiğimiz yıllarda Çin’de komedyen Li Haoshi, sahnede orduyla ilgili yaptığı tek bir latife sebebiyle gözaltına alınmış, bağlı olduğu güldürü şirketine milyonlarca dolar ceza kesilerek mesleği büsbütün bitirilmişti.
MİZAHIN DOĞASI BU!
Hukukçular ve sosyologlar Deniz Göktaş olayını iki farklı perspektiften pahalandırıyor. Siyasi iktidara yakın çevreler ve muhafazakar yapılar; kutsal kıymetlerin, devlet kurumlarının ve ulusal sembollerin bir cümbüş objesi haline getirilemeyeceğini, toplumsal barışın korunması ve kamu sisteminin sağlanması için yasal hudutların ve cezai yaptırımların koşul olduğunu savunuyor.
Buna rağmen sanat toplulukları, insan hakları örgütleri ve muhalefet partileri ise ortak bir ses yükseltiyor:
Mizah, tabiatı gereği absürdü, tabuyu ve otoriteyi eleştirmek zorundadır.